Yabancılara Türkçe Öğretimi

Kapağın alt taraflarında ise; "Bir demide ehl-i işret sahn-ı gülşen seyr idüp İtikâfa girdiler şimdi kamu pîr ü civân eğer yutar yaşda terke düşse sarımsağı dögeler

yavumazda sarusına katalar üzerine evüreler ked gider." satırlarına rastlanmaktadır. Bu satırların eserin aslından olmayıp daha sonra bilinmeyen kişiler tarafından yapıta ilave edildiği sanılmaktadır. Toparlı'ya (2003) göre Zajaczkowski'nin yazılarında Türk erkek ve kadın adları ile ilgili olan 22. ve 23. Bölümler her nedense yer almamıştır.

(Hamdele-Salvele-Sebeb-i Te'lîf-i Kitâb) başlığı altında yazar Ed-Dürretü'l-Mudiyye fi 'l-Lügati't Türkiyye' nin yazılış amacını şu şekilde belirtmiştir:

Övgü, bütün yaratık ve insanları örneksiz yaratan, görünüş ve dillerini çeşitli kılan, dil sahibi herkesin kendi dilleriyle anlaşmalarını sağlayan Allah 'a mahsustur. Allah; efendimiz ve yaratıkların en yücesi Muhammed'e onun hayırlı soyuna, şerefli yakınlarına ve soylu arkadaşlarına sonsuz rahmet etsin. Bu tercümanü 'l-Lügati 't-Türkiyye 'yi Ed-Dürretü'l Mudî 'e diye adlandırdım. Konuşanların ihtiyaç duyduğu; isimler ve fiillerle ilgili hususların ortaya konulabilmesi için Arapça birtakım kurallar serdettim.

Bu kitabı, problemlerin çözümlenebilmesi ve asıl kaynağına yaklaşılabilinmesi için kısım, bab ve fasıllarla ayırarak yazdım (Toparlı, 2003: 1).

Ed-Dürretü 'l-Mudiyye fi 'l-Lügati 't Türkiyye 24 bölüme (fasıla) ayrılmıştır. Sürüngenler ve böcekler, aletler, savaş aletleri vb. kavramların her biri bir fasılı oluşturur. 20. bölüm "Türkçe Sayılar", 21. bölüm "Meslekler", 22. bölüm "Türk erkek adları", 23. bölüm "Türk kadın adları "dır. En ilgi çekici bölüm 24. bölüm "Konuşma cümleleri"dir. Bu bölüm eserin konuşma kılavuzudur. Bu bölümde 222 cümle anlamlarıyla verilmiştir. Ancak bunlardan 13 tanesi kelime şeklinde verilmiş olup ek fiil eki almış hali ile düşünülebilir. (borç, susı, bitik, buyruk, kâğıe, tahta, yaş, erdem, erdem eyesi, hîç, biraz, kerşek ve yalğan). Ercilasun'a göre (2010: 390) eser bu bölümüyle diğer bütün sözlük ve gramerlerden ayrılmaktadır. Bölümler ve örnek kelimelerle aşağıda maddelendirilmiştir.

 

 

1.2.    Ä°kinci Bölüm: Sular: Sular adlı kısımda, "gülâf suyı "gülsuyu"; süçi "ÅŸarap"; açı su "tuzlu su"; boza "boza"; leymü suyı "limon suyu"; ayran "ayran"; şürük "çürük"; ziÅŸt "kaba, iri"; saslı su "tatlı su"; teze "taze"; yumÅŸak "yumuÅŸak", yumrı "yuvarlak" vb. olmak üzere 75 kelimeye yer verilmiÅŸtir.

1.3.    Üçüncü Bölüm: Güzel Kokulu Bitkiler: Bu fasl, "yeskemek "koklamak"; gülâf"gül"; çiçek "çiçek"; ekin "ekin"; yeÅŸillik "yeÅŸillik"; oslak "otlak"; ot "ot"; yeÅŸil ot "yeÅŸil ot"; kına "kına" 9 sözcükten oluÅŸmaktadır.

1.4.    Dördüncü Bölüm: Meyveler: Kısımda 39 sözcükten birkaçı, "armus "armut"; bayam "badem"; tene "tane"; çetlevük/ÅŸetlegen "fıstık"; yemiÅŸ " meyve/yemiÅŸ" ; alma "elma"; yüzüm " üzüm"; funduk "fındık"; karbus " karpuz"; kestene "kestane"; kiraz "kiraz".vb. ÅŸeklindedir.

1.5.  BeÅŸinci Bölüm: AÄŸaçlar: AÄŸaçlar baÅŸlığı altında 17 kelime bulunmaktadır: sögüt "söğüt"; tirek "aÄŸaç"; tiken "diken"; budak " dal, budak"; ulu tirek " büyük aÄŸaç"; kiçkez tirek "küçük aÄŸaç"; oeun "odun"; yaÅŸlu tirek "yeÅŸil aÄŸaç"; kuru tirek "kuru aÄŸaç" vb.

1.6.  Altıncı Bölüm: Hububatlar: Bu bölümde 21 kelimenin anlamına yer verilmiÅŸtir. Bunlardan bazıları şöyledir: buÄŸday "buÄŸday"; arpa/arfa "arpa"; bakla "bakla"; çulban/kursuman "bezelye"; kinci "susam"; sorat/earı "darı"; ekin "ekin"; un " un"; kepek " kepek".

1.7.     Yedinci Bölüm: Yiyecekler: Yiyecekler 46 kelimeden "yemek"; suz "tuz"; peynir "peynir"; kesek "ekmek dilimi"; iÅŸyaÄŸ "iç yağı"; bulamaç "bulamaç, un çorbası"; et "et"; aÅŸ "yemek"; bekmes "pekmez"; keÅŸir "havuç"; balavası "balmumu" vb. oluÅŸmaktadır.

1.8.     Sekizinci Bölüm: Evcil Hayvanlar: Evcil hayvanların tanıtıldığı kısımda 18 kelime, "arvana " diÅŸi deve"; deve "deve"; öküz "öküz"; sığır "sığır"; inek "inek"; su sığırı "su sığırı"; buzaÄŸu "buzağı"; sana "dana"; koçkar "koç"; koyın "koyun"; keÅŸi "keçi" vb. bulunmaktadır.

1.9.     Dokuzuncu Bölüm: Yabanî Hayvanlar: Bu bölümde 42 kelimenin anlamına yer verilmiÅŸtir. Bunlardan bazıları şöyledir: maymün "maymun"; bars "pars"; ayu "ayı"; tilkü /tilki "tilki"; yalman "tarla faresi"; keyik "geyik, ceylan"; kirpi "kirpi"; kurbuÄŸa "kurbaÄŸa"; ÅŸetik/ ÅŸetük/ çetik/ çetük "kedi"; yengeç/tengeç "yengeç".

1.10.     Onuncu Bölüm: Binek Hayvanları: Binek hayvanları adlı kısımda 25 kelime, "yeÅŸek "eÅŸek"; canavâr "hayvan"; ayğır "aygır"; as "at"; kısrak "kısrak"; kuduk "sıpa"; deve "deve"; develer "develer"; sorı "doru at"; sis "sis renkli at" vb. bulunmaktadır.

1.11.        On Birinci Bölüm: KoÅŸum Aletleri: KoÅŸum aletleri, 32 kelimeden, "eyer "eyer"; yügen "gem"; tüzgün "dizgin"; kolan "kolan"; kayış "kayış"; yulav/kisen "yular"; keÅŸin "köstek"; arasma/ kehne/ hegbe "heybe"; ip "ip"; koÄŸa "kova" vb. oluÅŸmaktadır.

1.12.    On Ä°kinci Bölüm: Renkler: ak "beyaz"; kara "siyah, kara"; kızıl "kırmızı"; kök "mavi"; yeÅŸil "yeÅŸil"; sarı/ saru "sarı"; alaca "alaca"; bulaca "bulaca"; saruca "sarımtırak"; apak "bembeyaz"; kıpkızıl "kıpkırmızı"; kömkök/könkök " masmavi"; yemyeÅŸil "yemyeÅŸil" vb. 17 kelime bulunmaktadır.

1.13.        On Üçüncü Bölüm: Sürüngenler ve Böcekler: Faslda, yılan "yılan"; arun "uzun, büyük yılan"; şıyam "akrep"; kesürtüki "kertenkele"; aru "bal arısı"; bürÅŸe "pire"; bit " bit"; sirke "bit yumurtası"; karınça/ kumuruska "karınca"; üyez "küçük sinek, üvez" vb. 22 kelime yer almıştır.

1.14.    On Dördüncü Bölüm: Aletler: Aletlere ait, tarak "tarak"; tahta "tahta"; yuzak "kilit"; arÅŸun "arşın"; sındu/bıçkıç "makas"; tümek "beÅŸik örtüsü"; çeten "pamuk sepeti"; yig/ig "iÄŸ"; kilit "anahtar"; beÅŸik "taht, beÅŸik"vb. 91 kelime bulunmaktadır.

1.15.    On BeÅŸinci Bölüm: SavaÅŸ Aletleri: Bölümde 34 kelimenin anlamına yer verilmiÅŸtir: kılıç "kılıç"; yay "yay"; ok "ok"; süngü/süngi "süngü"; kalkan "kalkan"; temür kömlek / demür kömlek "zırh"; ÅŸerü/ÅŸeri "ordu"; elÅŸi "elçi"; köri "davul"; keÅŸ "ok kabı, okluk"; kiriÅŸ " kiriÅŸ"; keymek " elbise" vb.

1.16.    On Altıncı Bölüm: KuÅŸlar: KuÅŸlar adlı kısımda 39 kelime, kuÅŸ "kuÅŸ"; uçuçı kuÅŸ "uçan kuÅŸ"; surna "turna"; deve kuşı "deve kuÅŸu"; kerkez "akbaba"; üptek "alaca bibik"; karÄŸa "karga"; tevlingeç "dölengeç kuÅŸu"; kügerçin "güvercin"; karaca kaz "ördekten küçük mavi bir kuÅŸ"; serÅŸe "serçe"; enir " pelikan kuÅŸu" vb. yer almaktadır.

1.17.    On Yedinci Bölüm: Giyim EÅŸyaları: Kısımda 33 kelimeden birkaçı, bilezik/bilezük "bilezik"; sırÄŸa "küpe"; tügme "düğme"; ilik "ilik"; müşk "misk"; bararar "pudra"; kömlek "gömlek"; tepe " kadın süs eÅŸyası"; inçi "inci"; yüzük "yüzük" vb. ÅŸu ÅŸekildedir.

1.18.    On Sekizinci Bölüm: Vücut Organları: Vücut organlarının bulunduÄŸu faslda, baÅŸ "baÅŸ"; til "dil", tiÅŸ " diÅŸ"; yürek "yürek, kalp"; öd "öd"; bügrük "böbrek"; kögüs "kemik"; ÅŸigin "omuz"; alın"alın"; yüz "yüz"; kevde "gövde"; barmak "parmak"; köbek "göbek"; öyke "akciÄŸer"vb. 79 kelime vardır.

1.19.    On Dokuzuncu Bölüm: Ä°nsanların Nitelikleri ve Renkleri: 58 sözcükten birkaçı, beg" bey"; kul "kul, köle"; salışman "fakih"; sanık "ÅŸahit"; yeniÅŸke/yenikçe "ince, hassas"; yinçeçük "incecik"; yaman "kötü, fena"; teze "taze"; ebÅŸi "eÅŸ hanım"; ÅŸerement "becerikli, elinden iÅŸ gelen"; nöker " arkadaÅŸ" vb. ÅŸu ÅŸekildedir.

1.20.      Yirminci Bölüm: Türkçe Sayılar: Faslda 153 sayı ismi ve sayılarla ilgili birkaç fiile yer verilmiÅŸtir: buÅŸuk "buçuk, yarım"; yeki "iki"; yeti "yedi"; van beÅŸ "on beÅŸ"; yegirmi sekiz "yirmi sekiz"; osuz altı "otuz altı"; kırk yeti "kırk yedi"; yelli bir "elli bir"; alsımış sakuz "altmış dokuz"; yeki min "iki bin"; sekiz yüz min "sekiz yüz bin"; sağışla- "say" vb.

1.21.      Yirmi Birinci Bölüm: Meslekler: Meslek isimlerinden oluÅŸan fasl 31 sözcük içermektedir: yolçı "tüccar"; ussa "öğretmen"; işçi "işçi"; bazârçı "pazarcı"; eyerçi "eyerci"; közgüçi "aynacı"; yayçı "yaycı, yay iÅŸiyle uÄŸraÅŸan"; ötmekçi "ekmekçi"; yetçi " kasap"; baÅŸ yülütçi "berber"

vb.

1.22.      Yirmi Ä°kinci Bölüm Türk Erkek Adları: Kısım 31 erkek ismini, kaçmas "kaçmaz"; korkmas "korkmaz"; ölmes "ölmez"; ürkmes "ürkmez"; sançar "sançar"; baybars "baybars, pars emiri"; akbay "zengin, beyaz zengin"; aytmış "söylemiÅŸ, demiÅŸ"; laçın " ÅŸahin"; balaban " çakır" vb. kapsamaktadır.

1.23.      Yirmi Üçüncü Bölüm: Türk Kadın Adları: konakbay "zengin misafir"; severbay "seven zengin"; Ä°ncibay "inci zengini"; güharbay "cevher zengini"; saslıbay "tatlı zengin"; cânsever "cansever"; verdikan " kan verdi" vb. 7 isim içermektedir.

1.24.      Yirmi Dördüncü Bölüm: KonuÅŸma Cümleleri: 222 konuÅŸma cümlesinden oluÅŸan bölümden bazı örnekler ÅŸu ÅŸekildedir:

Sen Türkişe bilür mi sen? : Türkçe bilir misin?/ evet bilür men: Evet, bilirim.

Sen kaysı şârdan sen: Hangi şehirdensin?/ men Galep şârdan men. : Halep şehrindenim.

Kelip ne yizder sen: Gelip ne istersin? / meniki iş küç ber: Bana yapacak şey meşguliyet ver.

sen yoksız sen: yoksulsun /sen hoşmıssan: İyiymişsin. /sen hassa sen: Hastasın.

 2. Eserin Ä°ncelenmesi:

Ed-Dürretü 'l-Mudiyye fi 'l-Lügati 't Türkiyye, tematik bir sözlüktür. Eski sözlüklerin genel özelliklerinden biri de tematik olmalarıdır. Tematik sözlükler, belirli bir konu veya tema etrafında hazırlanmış sözlüklerdir (Mutlu, 2009:814). Bu özellikleri taşıyan yapıtlar bugün anlaşılan sözlük ifadesinden farklıdır. Türk dili ile ilgili tematik sözlük çalışmalarından ilki, Eski Anadolu Türkçesi 'nin erken dönemlerine ait bir eser olan Bahşayiş Lügati'dir (Mutlu, 2009: 818). Konulara ayrılarak o konularla ilgili kelimelerin anlamlarına yer verildikten sonra konuşma cümlelerine geçilmektedir. Önce Arapça kelime verilip altına Türkçe karşılığı yazılmıştır. Eserde dil bilgisi kuralları ile ilgili herhangi bir açıklamaya yer verilmemiştir. Eser, bu açıdan günümüzdeki yabancı dil öğrenme kılavuzlarına benzetilebilir.

Ed-Dürretü'l-Mudiyye fi'l-Lügati't Türkiyye''de ilk 23 bölümde kelimeler tematik olarak sıralanmış ve ardından konuÅŸma cümleleri ile eser tamamlanmıştır. Dil bilgisi ile herhangi bir açıklamaya yer verilmemiÅŸ olması eserin iletiÅŸim için kullanabileceÄŸini bunun için de doÄŸal yönteme baÅŸvurulduÄŸunu söylenebilir. DoÄŸal yöntem, "Yabancı dil öğrencilerine başından itibaren yalnızca öğretmenin anadili olan hedef dili kullanarak, sürekli konuÅŸma yoluyla iletiÅŸim kurmak ve bu etkileÅŸimi birbirleriyle bir metin oluÅŸtururcasına baÄŸlantılı, ama dilbilgisi açıklaması yapılmaksızın anlaşılabilecek ölçüde yalın bir cümle dizisiyle gerçekleÅŸtirmek" biçiminde tanımlanabilir (Demirel, 1999: 48 )."

Ed-Dürretü'l-Mudiyye fi'l-Lügati't Türkiyye adlı yapıtı oluştururken yazar kelimelerin çağrışımsal alanına göre sıralama yapmaktadır. Çağrışımsal alan, çağrışım yoluyla aralarında biçimsel ya da anlamsal bağıntılar kurulabilen sözcüklerin oluşturduğu bütün. Örneğin, alım, yazım, bakım arasında biçimsel; us, düşünce, kavram arasında anlamsal bağıntılar bulunduğundan her iki düzlemde de çağrışımsal alandan söz edilebilir (Vardar, 2007: 58). Biçimsel ve anlamsal çağrışımına göre yazar bölümlerde kelimeleri vermektedir. Fasılları oluştururken yazar o konu ile ilgili ana kelimeyi verdikten sonra kendi çağrışımına giren kelimeleri sıralaması anlamsal çağrışımın kullanıldığını göstermektedir. Örneğin, on beşinci kısmın konusu savaş aletleridir. Yazar, bu kısma başlarken ana kelime olarak sanşış "vurma, kavga etme" vermektedir. Ardından bu eylemi gerçekleştirirken kullanılabilecek olan aletleri ve anlamlarını sıralamıştır: kılıç "kılıç"; yay "yay"; ok "ok"; süngü/süngi "süngü"; kalkan "kalkan" biçimsel olarak ses benzerliklerinden yararlanmaktadır.

Çağrışımsal alanın biçimsel yönünü yazar okuyucunun sözcükleri daha kolay bir şekilde hatırda tutması için kullanmış olabilir. Örneğin, "kuru yet- kuru yüzüm- kuru incir- kuru hurma" (kuru kelimesinin benzerliği); "yüzüm suyı- yamğur suyı" (baştaki "y" sesi ve "suyı" kelimesinin benzerliği), alaca-bulaca-saruca (Kelime sonundaki "-ca" hecesinin benzerliği), saslı su- açı su- su­suzlu su (su kelimesinin benzerliği) vb.

Eserde yazar sistemli olmamakla beraber Türkçe öğretim ilkelerinden genelden özele ve özelden genele ilkelerini izlediği söylenebilir. Bu ilkeler ile yazar okuyucunun kelimelerin anlamını ve işlevlerini öğrenirken sistem ve çabukluk kazanması amacıyla kaleme almış olabilir. Genelden özele ilkesine örnek; tanrı-peyğânber-ferişte (tanrı/peygamber/melek), yağurt- saslı yağurt- ekşi yağurt (yoğurt/tatlı yoğurt/ekşi yoğurt), yuldız-temir ğazık (yıldız/kutup yıldızı), os-tütün-kül (ateş/duman/kül) vb. şeklindedir.

Özelden genele ilkesine örnek; kar-buz-savuk (kar/buz/soğuk), yamğur-bulus-duman (yağmur/bulut/duman), koz işi- koz ğalvâsı- ğalvâ (ceviz içi/ceviz helvası/helva) vb.

Yapıtta kelimeler konu alanlarına göre sıralanırken eş ve zıt anlamlı kelimelerin peş peşe gelmesine de dikkat edildiği görülmektedir. Zıt anlamlılara örnek; "ulu tirek - kiçkez tirek (büyük ağaç/küçük ağaç), ak-kara (beyaz/siyah), uzun-kıska (uzun/kısa), ısığ-ziyân (kazanç/zarar), uçuz-kız (ucuz/pahalı, değerli), sağ kol- sol kol (sağ taraf/sol taraf), alğış-karğış (dua, hayır dua/beddua, ilenç)

vb."

Eş anlamlı kelimelere örnek, tekleç-yengeç (yengeç), biber-burç (biber), yulav-kisen (yular), yabalak-baykuş-sarı kuş (baykuş), çetlevük-şetlegen (fıstık), çulban-kursuman (bezelye), alsan-araslan (aslan), kızıl as-sorı-assur (doru at), sarşa-sarnaşa (kadeh), aramsa-kehne-hegbe (heybe), kurs-kurt (kurt), şetik-çetik (kedi), ağaş-tirek (ağaç) vb.

Ed-Dürretü'l-Mudiyye fi'l-Lügati't Türkiyye'de köken bilgisi ve tür bilgisi verilmemiştir. Yapıtta 869 isme yer verilmiştir. (beg "bey"; kul "kul, köle"; salışman "fakih" vb.). Ed-Dürretü'l-Mudiyye fi'l-Lügati't Türkiyye''de bir kelimenin farklı söylenişlerine (82 isim ve 4 kelime grubu) de yer verilmiştir. Bu durum yapıtın folklorik bir özelliğe sahip olduğunu göstermektedir. (tanrı /tanrı /tenri /tinri, peyğanber/ yalavaç/ haberçi/ elçi, biber/burç, yulav/kisen., temür kömlek/ demür kömlek, altın ayak/altun ayak.vb.) 6 kelime ise eserde aynen tekrar edilmiştir (boz, kurt, ayğır, sık, baybars, yeşekler, menim bile, menüm bile, su sıgırı,). Yazarın kelimelerin farklı söylenişlerine yer vermesi eserin kullanımı kolaylaştırabileceği gibi işlevselliğini de arttırabilir.

Ed-Dürretü 'l-Mudiyye fi 'l-Lügati 't Türkiyye'de kelime türüne göre (isim, sıfat, zarf, zamir, edat, fiil) herhangi bir ayrım yapılmamıştır. Yapıtta geçen kelimeler kelime türlerine göre şu şekilde sınıflandırılabilir:

-     38 adet sıfat vardır. şürük "çürük"; ziÅŸt "kaba, iri"; saslı "tatlı"; teze "taze"; yumÅŸak "yumuÅŸak", yumrı "yuvarlak"; ak "beyaz"; kara "siyah, kara"; kızıl "kırmızı"; kök "mavi"; yeÅŸil "yeÅŸil"; sarı/ sanı "sarı"; alaca "alaca"; bulaca "bulaca"; sanıca "sarımtırak"; apak "bembeyaz"; kıpkızıl "kıpkırmızı"; kömkök/könkök " masmavi"; yemyeÅŸil "yemyeÅŸil" vb.

-  9 zamir geçmektedir (mana, sana, anlar, sen, siz, biz, munda, anda, men).

-  10 zarf bulunmaktadır: ardınça, yatharı, yatharu "ardınca, arkasından"; aÅŸaÄŸa "aÅŸağı"; yoÄŸarı "yukarı"; ilgeri/ilgerü/ileri "ön"; neçik/neçük/neÅŸik/neşük "nasıl"; haÅŸan "ne zaman?",hzÅŸ "hiç" iÅŸkeri-iÅŸkerü "içeri"; küç "güç"; sarp "güç")

-  1 isim fill (kökür-mek) ve 4 sıfat-fiil bulunmaktadır (biÅŸ-miÅŸ, uç-ucı, tanı-ÅŸ ve bil-i-ÅŸ).

Eserin yirminci bölümünde yer alan sayılar birden başlayarak yüze kadar yazılmış ve ardından yüzler, binler, on binler ve yüz binler olarak devam etmiştir. (yetmiş bir, yetmiş yeki, yetmiş üş, yetmiş dört, yetmiş beş, yetmiş altı, yetmiş yeti, yetmiş sekiz, yetmiş takuz, min, yüz min.. vb.) ayrıca kelime türü ve gruplarına göre şu şekilde sınıflandırılabilir:

-  22 sayı ismi (bir, yeki, üş, üç, dört, beÅŸ, alsı, yeti, sekiz,sakuz, van, yelli, yegirmi..vb.)

-  79 sayı grubu (van bir, van yeki, van üş, van dört, yelli yeki, yelli üş, yetmiÅŸ yeki, yetmiÅŸ üş, yetmiÅŸ yeti.. vb.)

-  44 sıfat tamlaması (van min, beÅŸ min, alsımış min, yeki yüz, üş yüz, altı yüz..vb.) ÅŸeklinde sınıflandırabiliriz.

Cümle başı edatı olarak "basa" (ancak) kelimesi edat olarak "bile" (ile) anlamında kullanılmıştır.

İsimlere gelen 10 farklı yapım eki bulunmaktadır. İsimden isim yapma ekleri "-gü, -lık, -sız, -daş, - çı, -lu, -cük, -ıçı, -ça" ve isimden fiil yapma ekleri "-la" diye ikiye ayrılabilir. Örneğin, sas-lı, suz-lu, küç-siz, yok-sız,yeşil-lik, şırak-lık, köz-gü, kızıl-ça, yinçe-çük, ekin-çi, sağışla- vb.

Çokluk eki " -lar, -ler" kullanılmıştır (kasır-lar, yeşek-ler, at-lar, barmak-lar vb.)

Ses olaylarından göçüşme "yamgur-yagmur" ve "çömlek-çölmek" kelimelerinde görülmektedir.

70 tamlama bulunmaktadır. Bunlardan 28'i belirtisiz isim tamlaması ve 42'si sıfat tamlaması şeklindedir (gülaf suyı, şeker suyı, yüzüm yapragı, kuyruk yag, ulu tirek, yeşil karbus.. vb.).

Son bölüm olan konuşma cümlelerini incelediğimizde zaman eklerinin kullanılma sıklıkları şöyledir: 63 geniş zaman kipi, 61 emir kipi, 31 belirli geçmiş zaman kipi, 25 ek fiil kipi, 10 şart kipi, 8 şimdiki zaman kipi, 2 gereklilik kipi ve 1 belirsiz geçmiş zaman kipi. Bu kiplerinin çekimlendiği kişi ekleri ise 1. tekil kişi (men), 2. tekil kişi (sen), 3. tekil kişi, 1. çokluk kişi (biz) ve 2. çokluk kişi (siz) „dir.

Eser döneminde sıkça kullanılan kelimelere yer verdikten sonra konuşma cümlelerine geçmiştir. Günlük hayatta insanlara yol gösterecek nitelikte olan cümleler art arda sıralandığında anlamca birbirlerini tamamladıkları görülebilir:

A: Sen Türkişe bilür mi sen- Sen Türkçe bilir misin? B: Evet bilür men- Evet, bilirim.

 A: Sen kaysı ÅŸardan sen- Hangi ÅŸehirdensin? B: Men Halep ÅŸardan men- Halep ÅŸehrindenim.

A: sen sanıkluk (sanukluk) eyler sen- Tanıklık yaparsın.

B: sen ant iÅŸer sen - Yemin edersin.

A: ans iÅŸme- Yemin etme

B: yazuktur (yazıktur)- Yazıktır.

A: bar bizga yahşı yemek bişir- git bize güzel yemek pişir.

B: aş bişğanda kosermek kerek sen- yemek piştiğinde servis yapmalısın.

 A: sen ardımça yeber- Arkamdan gönder. B: kimni yeberür biz- Kimi göndeririz? A: kaysı bolsa- Hangisi olursa.

  A: sen neÅŸin (neşün) iÅŸ iÅŸlemes sen- Neden iÅŸ yapmıyorsun? B: men iÅŸ iÅŸledim (iÅŸledüm) - Ä°ÅŸ yaptım.

Sonuç:

Günümüzde yabancılara Türkçe öğretimi her geçen gün daha büyük önem kazanmaktadır. Geçmişten günümüze bu konuyla ilgili yapılan çalışmaların gün ışığına çıkarılması ve eserlerdeki ortak noktaların belirlenmesi yeni çalışmalara da ışık tutacaktır (Barın,2010: 134).

Ed-Dürretü 'l-Mudiyye fi 'l-Lügati 't Türkiyye, Araplara Kıpçak Türkçesi öğretmek amacıyla kaleme alınmış bir eserdir. Döneminde kullanılan temel kelimeleri ve cümleleri içeren eser, yabancı birinin şehre indiğinde iletişim kurabilmesi amacıyla yararlanabileceği bir sözlük ve konuşma kılavuzudur. Yapıtta kullanılan doğal yöntemin özelliği dil bilgisi kurallarına yer verilmeden iletişim kurulabilmesidir.

Yazar, eseri oluştururken çağrışımsal alandan yararlanarak kelimeleri anlam ve biçim özelliklerine göre sıralamaktadır. Bu durum, okuyucunun kelimeleri daha kolay bir biçimde öğrenebilmesini sağlayabilir. Türkçe öğretim ilkelerinden genelden özele ve özelden genele ilkeleri kullanılarak oluşturulan yapıttaki kelimeler, okuyucunun zihninde bir sıralamaya gitmesini sağlamaktadır. Ancak, yazar bu durumu sistemli bir biçimde gerçekleştirmemiştir. Eserin eksikliği sayılabilecek bir diğer husus ise eserdeki kelimelerin alfabetik bir sıra izlenerek oluşturulmamasıdır. Bütün bu özelliklere sahip olan Ed-Dürretü 'l-Mudiyye fi 'l-Lügati 't Türkiyye adlı eser söz varlığımızın farkındalığını bireylerde oluşturabilmek açısından kullanılabilir. Ayrıca eser günümüzdeki yabancı dil öğrenme kılavuzlarına benzediğinden yabancılara Türkçe öğretiminde tarihi bir kaynak olarak kullanılabilir.

ArÅŸ. Gör. , Mustafa Kemal Ãœniversitesi EÄŸitim Fakültesi Türkçe EÄŸitimi Bölümü. Ä°letiÅŸim Adresi:  Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleÅŸtirilmelidir

 Kaynakça:

Atsız, Bilgehan ve Türkmen, Seyfullah. (2004). Ed- Dürretül-Mudiyye Fil-Lugatit-Türkiyye. Ankara: Akçağ Yayınları.

Bal, Mehmet Suat. (2009). Uygarlık Tarihi. Ed: İsmail Güven. Ankara: Pegem A Yayıncılık.

Barın, Erol. (2010). "Yabancılara Türkçe Öğretimi Amacıyla Yazılan "Ecnebilerle Mahsus" ElifBâ Kitabı Üzerine", TÜBAR, XXVII, S.121-136.

Çıvgın, İzzet. (2008). Ortaçağ Tarihi. Ankara: Maya Akademi.

Demirel, Özcan. (1999). Yabancı Dil Öğretimi. Ankara: MEB Yayınları.

Eminoğlu, Emin. (2010). Türk Dilinin Sözlükleri ve Sözlükçülük Kaynakçası. Sivas: Asitan Yayıncılık. Ercilasun, Ahmet B. (2010). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.

 

Yorum ekle