İyi bir öğretmenin yapacağı şudur: öğreteceği sözcükleri somuttan soyuta, basitten karmaşığa, kolaydan zora doğru düzenlemeli, hangi söz­cüklerin öğrencinin anadilinde olup olmadığım önceden kestirmelidir. Yabancı sözcüklere öğretmenin bir açıdan eğilmesi, sözcüklerin doğasından gelen ruhdilbilimsel güçlüklerin düzeyini azaltacaktır.

2. Önceden öğrenilmiş ve sonradan öğretilecek sözcüklerin kendi aralarındaki etkileşim :

Bu konu, anlamlılıkve tanışıklık(meaningfulness and familiarity) kavramlarıyla açıklanmaktadır. Masanori Higa'nm belirttiÄŸi gibi, "genel olarak benimsendiÄŸine göre, öğrencilerin yeni öğrendikleri sözcükler önceden öğrendikleri sözcükleri çaÄŸrıştırmıyorsa öğrenim süreci aksamaktadır".⁴

a) Anlamlılık :

Yabancı bir sözcüğün anlamlılığı, o sözcüğün öğrencinin anadilin-deki bir sözcüğe sesbilimsel olarak biraz ya da tümüyle benzeme olgu­suna dayanmaktadır. Bu benzeme olgusu doÄŸal olarak rastlantısaldır. Ruhdilbilimsel açıdan incelendiÄŸinde, bu tür sözcüklerin daha kolay bel­lekte kaldığı ve kolayca öğrenilebildiÄŸi saptanmıştır. ÖrneÄŸin, Türk öğrenciler, Ä°ngilizce kin"akraba", coach "sepettopu çalıştırıcısı", fill "doldurmak" gibi sözcükleri kolaylıkla öğrenebilirler, çünkü bu sözcükler Türkçedeki hin, koç ve fill sözcüklerine rastlantılı olarak, sesbilgisel açıdan benzemektedir. Yabancı dil öğreticisi bu tür benzerlik olaylarından da yola çıkarak öğretilecek sözcükleri böylece sıralayarak öğrenme sürecine güç katabilir.

Anlamlılık olgusu, öğretilen sözcüklerin çeviri anlamlarını da incele­meyi gerektirir. Sözcüklerin çeviri anlamları genellikle öğrenciye fazla ÅŸey söylemez. Türkçe "geçmiÅŸ olsun" kavramı Ä°ngilizcede yoktur, çevrildiÄŸinde past ali bearings gibi bir örüntü ortaya çıkar ki bu da bir Ä°ngilize "I hope you are better today" anlamını vermez. Yine, Türkçe "sıhhatler olsun" yeni banyodan çıkmış kiÅŸiye söylenebilir, aynı sözcükler bir Ä°ngiliz ya da Amerikalıya çok ÅŸey anlatmaz. Bunlar deyim türünde sözcüklerdir ve deyim olarak öğretilmelidirler.

Anlamlılık olayı sözcüklere eklenen önek ve soneklere de önem verir. ÖrneÄŸin, Türk öğrencilere Ä°ngilizce to teach "öğrenmek" eylemini aktaraca­ğız diyelim. To teach eylemi öğretildikten sonra, teacher, teaching, teachable, teachability, teachableness gibi en yaygın kullanılan ekleri önce kullanarak öğretirsek, her yeni ek bir sonra gelen ekin anlamlılığım artıracaktır.

b)  Tanışıklık:

Öğrenme sürecinin başlangıcında öğrenilecek sözcüklerin hemen he­men hepsi, öğrenecek kişilere tanıdık sözcükler olarak görünmez. Yalnızca anadile çevrildiğinde anlamlı olan sözcükler tanışıklık değeri taşır. Bu durum genellikle öğrencilerde bir güvensizlik duygusu uyandırır. Çok tekrar yapmak bu güvensizlik duygusunu yenecektir.

3. Aynı sürede öğretilecek sözcükler arasındaki etkileşim: Önceden öğrenilen sözcüklerin doğal güçlükleri yeni öğrenilecek söz­cüklerin öğrenilmelerini engelleyebilir : Bu durum, sıralanma durumu (serial position), anlam ilişkisi (semantic relationship), öğretilecek sözcük sayısı (amounth of intake) ve bağlam (context) gibi açılardan incelenince çok ilginç görüşler ortaya çıkmaktadır.

a)  Sıralanma   durumu:

Sözcük öğretimi süreci içinde, genellikle öğrencilere bir sözcük dizelgesi verilir. Bu dizelge içinde önemli olan konu, öğrencilerin birinci ve sonuncu sıralarda gelen sözcükleri dizelgenin ortalarında gelenlerden daha kolay ve daha çabuk öğrenmekte olmalarıdır. Ruhdilbilimciler, birinci sıralardaki sözcüklerin gösterdiÄŸi bu olguya birincillik etkisi (primacy effect), sonuncu sıradaki sözcüklerinkine de sonunculuk etkisi (recency effect) admı veriyorlar. Sekiz sözcüklük bir dizelgede en çok 6. sözcüğün öğretil­mesinde zorluk çekilmekte, on bir sözcüklük bir dizelgede 7. sözcükte, on dörtlük bir dizelgede 8. sözcük en güç biçimde usta kalmaktadır. Bu durum­da, öğretilen sözcükleri soyuttan somuta, kolaydan karmaşığa, kolaydan zora göre sıralarken, burada gösterilen sıra durumu da göz önüne alı­nabilir.

b)  Anlam   iliÅŸkisi:

Anlam iliÅŸkisi içinde, öğretilecek sözcükler eÅŸanlamlılığa, zıtanlamlılığa, düzanlamlılığa ve yananlamlılığa göre dereceli olarak düzenlenebilir. Burada önemle üzerinde durulacak konu, Ä°ngilizce gibi bir dilde anlamca oldukça yalandan iliÅŸkili sözcükler, örneÄŸin likely ve probably, speak ve talk, special ve particular, escape ve flight vb. zorluk çıkarırlar. Bu tür sözcükler için ortam ya da baÄŸlam göstererek yineleme yapmak en iyi yaklaşım olacaktır.

c)  Öğretilecek sözcük sayısı:

Bu durum, "Bir derste kaç sözcük Öğretilmelidir?" sorusunun göz önüne alınmasını vurgular. Bu konuda yapılan araştırmaların gösterdiğine göre, bir ders süresinde çok sayıda sözcük öğretimi birçok sorunlar oluş­turmaktadır; az sayıda öğretmek ve yineleme yapmak ise süre ve güç yitimi demektir. Bunu kararlaştırmak için, sınıftaki öğrencilerin sayısını, düzeylerini, yaş durumlarını iyi bilmek gerekir. Amerikalılar normal bir lise sınıfında 5, kolejler ve yetişkinlerin gittikleri dil okullarında 7 sözcüğün aynı derste öğretilmesini öneriyorlar.

Bu durum bizde de hemen hemen aynı olabilir. Son sınıf öğrencile­rimizle yaptığımız EĞT. 545 yabancı dilde uygulama dersinde edindiğimiz denemelere göre, ortaokullarımızda bir derste 6, lise ve kolejlerde 8-9 sözcük öğretilebilir.

d)BaÄŸlam:

Bir derste öğretilecek sözcüklerin birçoÄŸu öğrencilerin karşısına ya­pısal bir baÄŸlam içinde çıkar. BaÄŸlam, yabancı dil öğretmeninin en büyük yardımcısıdır, çünkü öğretim sürecini anlamlı yapan sözcüklerin içinde geçtiÄŸi baÄŸlamdır. Öğrenciler, baÄŸlamda sözcüklerin çaÄŸrıştırdığı anlamları daha rahat görürler, üstelik anlama becerileri kamçılanır. O zaman buradan çıkarılacak sonuç ÅŸudur: tümce ortamı (sentential environment) sözcük dizelgelerinden daha üstündür, çünkü tümce ortamında öğrenciler söz­cüklerin anlamlarını bilmeden sözcüklerin tümce içinde geçiÅŸlerinden rahatlıkla çıkarabilirler. Böylece, baÄŸlama dayandırılan bir sözcük çalış­masında önceden öğrenilen sözcüklerin anlamları pekiÅŸtirilir, yeni öğren­ileceklerin zıtlıkları ve benzerlikleri kolayca karşılaÅŸtırılır. DiÄŸer bir deyiÅŸle, baÄŸlam, sözcükleri anlamanın ve fazla sayıda sözcük öğrenebilmenin koruncudur; sözcüklerin anlamlarını bilmeden tümce içinde geçiÅŸlerinden anlamlarını çıkarma   (notional-functional approach) olasılığını yaratır.

4.  Sırayla öğrenilecek sözcük kümeleri arasındaki etkileÅŸim:

Bu konu, "Hangi sözcükler öncelikle öğretilmelidir?" sorusuna yanıt arar. Kolay ya da zor gereçler mi öğrencilere öncelikle sunulmalıdır? Bili­nenden bilinmeyene, kolaydan zora, basitten karmaşığa, somuttan soyuta göre  sıralanan  sözcüklerin  kalıcı  bir  biçimde  öğretildiÄŸi  saptanmıştır.

5.  Öğrenilecek  sözcüklerin yinelemeli  olarak  sunulmasının  etkileri:

Yabancı dil öğretiminin diğer bir koruncu da yinelemeler yapmadır.Çünkü sınıfta yeterli sayıda yapılan yinelemeler, olumlu sonuçlar vermekte­dir. Yineleme yapmak, sözcüklerin sesbilimsel ve anlambilimsel örüntülerini öğrencilerin uslarına işlemektedir. Yineleme yaparak, öğrencilerin söyleyişlerini (pronunciation) düzeltiriz, güç öğrenilen sözcüklerin kolay­lıkla anlaşılmalarını başarabiliriz ve en önemlisi öğrencileri yabancı dilde konuşturmuş oluruz. Bu konuşturma eylemi de, doğal olarak, öğrencilere güven duygusu vermektedir.

Ä°yi bir öğretmen, sınıfın düzeyine göre en çok kaç kez yineleme yapa­cağını kendisi kararlaÅŸtırır, yinelemeler arasında geçen sürenin ne olaca­ğını, öğrencileri sıkmaması gerektiÄŸini bilir. Yeterli sayıda ayarlanmış yinelemeler yabancı dil öğretiminde çok olumlu sonuç vermektedir. En son yabancı dil eÄŸitim akımı olan Communicative Approach'm yeterli sayıda yineleme yapmaya pek önem vermediÄŸi görülmektedir.

Sonuç

Öğrencilere bir dizelge olark sunulan sözcükler, ruhdilbilimsel so­runları da birlikte getirmektedir. Ruhdilbilimsel araştırmalar önceden öğretilen sözcüklerin sonradan öğretilenlerin öğrenilme düzeylerini destekledikleri ve çoğu zaman da engellediklerini göstermektedir. Bunun yanında, Sapir-Whorf kuramının vurguladığına göre, öğrencinin anadili de sözcük öğretimine bir ruhdilbilimsel sorun olarak katılmaktadır. Öğretmene düşen görev, sınıfını iyi tanıması ve hangi etkenlerin öğrenme sürecine katıldığını önceden kestirmektir. En büyük sorun, bu yazıda öne sürülen 5 tür ruhdil­bilimsel güçlüğün iyi bir çözüm beklemesidir. Sözcükler, somuttan soyuta, kolaydan karmaşığa, basitten zora doğru sıralanabilir; sözcüğün sesbilgisel olarak aynı ya da değişik biçimde öğrencinin anadilinde bulunup bulunmadığını kestirmek büyük ruhdilbilimsel yararlar sağlamaktadır. Gereçlerin anlamlılık ve tanışıklık sırasına sokulması, sonradan öğrenilecek sözcüklerin kolay algılanmasına olanak hazırlamaktadır. Aynı süre içinde öğretilecek sözcüklerin sıra durumu, anlam ilişkisi, öğretilecek sözcük sayısı ve bağlam büyük önem taşır. Bizde ortaokullarda bir derste 5-6, lise ve kolejlerde 8-9 sözcük rahatlıkla öğretilebilir.

Ruhdilbilimsel olarak incelendiğinde, dizelgedeki sözcüklerden birinci ve sonuncu sıradakiler daha rahat öğrenilmektedir, o zaman zor sözcükler dizelgenin basma ve sonuna yerleştirilebilir, orta sıralara kolay sözcükler konursa, öğretim etkinliği artacaktır. Sözcükleri bağlam içinde öğretmek süre ve güç kazanımını sağlar. Yeter sayıda, öğrenciyi sıkmayacak sayıdaki yinelemeler yabancı dil öğretiminin koruncudur.

Yabancı dil öğretmeninin öğrencilerinin dilini önceden bilmesi çok iyi bir olanaktır. Bu durumda, öğretmen yabancı dil ve anadil arasındaki koşutlukları belirleyip izlencesini hazırlarsa ruhdilbilimsel sorunların çoğu kolaylıkla çözümlenir. Yabancı dil öğretmeninin kendisinin de bir ruhdilbilimci gibi, sözcükler ve öğrenciler üzerinde çalışması gerekir.

 

Kaynak: http://www.dilset.com/akademi/index.php/website/content/1430

Yorum ekle