Tanım: Fiilde işi yapanla, yapılan işten etkilenen aynı kişi ise bu fiiller Dönüşlü fiillerdir. Dönüşlü fiiller -l, -n ekleriyle yapılır.

Çocuk, sınavı kazandığına çok sevindi.

Annen bu habere çok sevinecek.

Not: 1. Ünlü fiillerden sonra -n eki gelir.

O, her sabah süslenir.

Çocuk yıkandı, tarandı ve güzelce temizlendi.

2. Ünsüz ile bitiyorsa -ıl, -il, -ul, -ül, -ın, -in, -un, -ün ekleri gelir. 

Bu habere çok sevindi.

Ali okuldaki bilgisayar kursuna yazılmış.

Kullanımı:

Not: Hem dönüşlü hem de Edilgen fiillerde ekler -l ve -n dir. Bu fiiller birbiriyle karıştırılmamalıdır.

1. Dönüşlü fiillerde işi yapan bellidir. İşi yapan kişi aynı zamanda işten etkilenir. Bu fiillerde kendi kendine yapılma anlamı vardır.

2. Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir. Edilgen fiillerde başkası tarafından yapılma anlamı vardır.

Çocuk yıkandı.

(Dönüşlü fiil) Kim yıkandı? - Çocuk

( İşi yapan bellidir ve aynı zamanda etkilenmektedir.)

Bulaşıklar yıkandı. (Edilgen fiil)

Kim yıkadı? - ……..

( İşi yapan belli değildir. İş başkası tarafından yapılmaktadır.)

Gelin misafirlerin hepsine gör-ün-dü.     (Dönüşlü fiil)

Kim göründü? - Çocuk

(İşi yapan bellidir ve aynı zamanda etkilenmektedir.)

Çocuk parkta görüldü. (Edilgen fiil)

Kim gördü? - ……..

(İşi yapan belli değildir. İş başkası tarafından yapılmaktadır.)

Not: -lan ve -len yapım eki fiile dönüşlülük anlamı verir.

Adam yaşlandı.

Arkadaşım evlendi.

Annesi hastalandı.

Tanım: Fiilin bildirdiği işi özne değil de başkası yapıyorsa, özne bu işten etkileniyorsa fiil edilgendir. Edilgen fiiller -l, -n ekleriyle yapılır.

Kullanımı:

1. Fiilin bildirdiği işi yapan belli değilse veya bilinmiyorsa fiil edilgendir.

Bütün kapılar açıldı.

Okulun camı kırılmış.

2. Fiilin bildirdiği iş kendi kendine oluyorsa Edilgen fiil kullanılır.

Ağaçtaki bütün yapraklar döküldü.

Dolap kendi kendine devrildi.

3. Edilgen fiiller, topluma ait gelenekler ve herkesçe bilinen işler için kullanılır.

Bayramda kurban kesilir, akrabalar ziyaret edilir ve el öpülür.

Oradaki insanlara yardım edildi.

Not: Edilgen fiillerde işi yapan belirtilmek isteniyorsa tarafından sözcüğü ya da -ca, -ce ekleri kullanılır.

Hırsızlar polis tarafından yakalandı.

Bu öğrenci bütün arkadaşlarca seviliyor.           (Bu öğrenci bütün arkadaşlar tarafından seviliyor.)

Not: 1. Fiil ünlü ve -l harfiyle bitiyorsa -n, -ın,- in, -un, -ün ekleri gelir.

Masanın üzeri güzelce temizlendi.

Tahta silindi.

2. Fiil ünsüz harfle bitiyorsa -l, -ıl, -il, -ul, -ül ekleri gelir.

Yere düşen bardak kırıldı.

Bütün öğretmenler, toplantıya katıldı.

Not: tarafından sözünde kişiye göre İyelik eki kullanılır.

Benim tarafımdan

Senin tarafından

Onun tarafından

Bizim tarafımızdan

Sizin tarafınızdan

Onların tarafından

Not: ye-, de- fiillerinden sonra iki defa Edilgen eki getirilir.

ye-n-di             ye-n-il-di

de-n-di             de-n-il-di

Tanım: Fiilde anlatılan iş özne tarafından yapılıyorsa fiil etkendir. Öznenin aktif olduğu fiillerdir.

 

Kullanımı:

 

Fiilde anlatılan işin kim tarafından yapıldığı biliniyorsa fiil etkendir.

Arkadaşlar, masanın üzerini güzelce temizledi.

( Kim temizledi? - Arkadaşlar. )

Üniversitede çok kitap okurdum.

(Kim okurdu? - Ben)

Ağaçlar, yapraklarını döktü?

(Ne döktü? - Ağaçlar)

Tanım: Geçişli fiillere –r, -tır, -t ekleri getirildiğinde fiil geçişliliğini devam ettiriyorsa bu fiillere Ettirgen fiiller denir. Geçişsiz fiillere –r, -tır, -t ekleri getirildiğinde geçişli oluyorsa bu fiillere Oldurgan fiiller denir. Fiillere  -r, -tır, -t ekleri getirilerek yapılır.

1. Sonu sesli ve -r harfi ile biten fiillerden sonra -t eki getirilerek ettirgen yapılır.

bekle-t-ti           oku-t-tu            ara-t-tı              uyu-t-tu             söyle-t-ti           otur-t-tu

Beni bir saat beklettin.

Öğretmen öğrencilere kitap okutuyor.

Doktor hastayı yürüttü.

Not: Aşağıdaki fiiller kurallara uymaz.

ye-dir:

Annesi çocuğuna yemek yedirdi.

de-dir-t: Bütün askerlere paşam dedirtti.

2. -ır,-ir,-ur,-ür ekleri en az kullanılan eklerdir. 20 kadar fiilde kullanılır. Bu fiiller tek heceli ve sert ünsüzle (FıSTıKÇı ŞaHaP) biter ama kesin kuralları yoktur.

bit-ir iç-ir geç-ir düş-ür göç-ür piş-ir yat-ır

şiş-ir uç-ur kaç-ır vb.

Anne bebeğini yatağa yatıracak.

Ahmet ödevlerini bitirecek.

Polis hırsızı elinden kaçırdı.

3. Diğer fiillerde -dır, -dir, -dur, -dür (-tır, -tir, -tur, -tür) ekleri kullanılır.

sor-dur dik-tir aç-tır yak-tır yüz-dür çalış-tır al-dır

Ali herkesi güldürdü.

Arkadaşlar arabayı durdurdu.

Öğretmen pencereyi açtırdı.

Not: Aşağıdaki fiiller yukarıdaki kurallara uymaz.

kalk-                 kal-dır

gel-                  getir

git-                   göt-ür

gör-                  gös-ter

Kullanımı:

1. Ettirgen ve oldurgan fiillerde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

Kapıyı arkadaşına açtırdı.

Bütün bahçeyi öğrencilere temizletti.

2. Geçişsiz fiilleri geçişli hale getirir.

Geçişsiz fiiller Neyi, Kimi sorularına cevap vermez. Ama -dır, -dir, -dur, -dür (-tır, -tir, -tur, -tür), -t, -ır,-ir,-ur,-ür ekleri gelirse Neyi, Kimi sorularına cevap verir.

Çocuklar gülüyor.

Neyi gülüyor, kimi gülüyor? sorusunun cevabı yoktur.

Çocukları güldürdü.

Kimi güldürdü? - Çocukları güldürdü.

Paralar cebinden düşmüş.

Neyi düşmüş, kimi düşmüş? sorusunun cevabı yoktur.

Paraları cebinden düşürmüş.

Neyi düşürmüş? - Paraları.

Tanım: Fiildeki işin birden fazla kişi tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını bildiren fiillere İşteş fiil denir. Bu fiiller, fiillere -ş, -ış, -iş, -uş, -üş eki getirilerek yapılır.

İki arkadaş, uzun yıllar sonra buluştu.

Müdürü görünce kaçıştılar.

 

Kullanımı:

1. Bir işin birden fazla kişi tarafından beraber yapıldığını anlatır.

Arkadaşları için ağlaştılar.

Fıkraya bütün öğrenciler gülüştü.

2. Bir işin birden fazla kişi tarafından karşılıklı yapıldığını anlatır.

Adamlar birbirine bakıştılar.

Annesi ve oğlu ağlayarak kucaklaştılar.

 

Not: -laş, -leş yapım eki işteşlik anlamı veren fiiller yapar.

Arkadaşlarla beş yıldır mektuplaşıyoruz.

Mehmet ile Ahmet selamlaştılar.

 

Not: Bazı fiillerde işteşlik anlamı vardır ama fiil ile işteşlik ekini birbirinden ayırmak mümkün değildir.

İki ülke yıllarca savaştı.

Bir saattir arkadaşınla ne konuşuyorsun.

Şu ikisi yine güreşecek.

 

Not: Bazı fiiller -iş, -ış, -uş, -üş eklerini aldıkları halde işteşlik anlamı taşımazlar.

Bebek günden güne gelişiyor.

Otobüs kalmak üzereyken yetişti.