Yabancılara Türkçe Öğretimi

Ä°mla Dilin Temelidir

TDK BAşkanı: Türkçe'nin söz varlığı değil, insanlarımızın söz varlığı kısır. Dilimizle ilgili bütün sorunları çözebilmek için sanal ortamda herkesin ulaşabileceği, katılabileceği çalışmalar yürütüyoruz.

Türk Dil Kurumu son yıllarda hummalı bir çalışma içinde. Bu çerçevede TDK'nın bilişim alanındaki çalışmalarını tüm insanlarımıza tanıtmak amacıyla Bilişim fuarında stand açan Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın ile, Türkçe'yi konuştuk.

* Türk Dil Kurumu, bilişim fuarına hangi sebeplerle katıldı?

- Türk Dil Kurumu Başkanı (TDK) olarak bilişim fuarına ikinci defa katılıp bilişim alanındaki çalışmalarımızı kamuoyunun dikkatine sunduk. Çünkü bu konuda çok önemli çalışmalar yaptık. TDK olarak, e dönüşüm ve e Türkiye yaklaşımı içerisinde, Türkçe'nin bütün kaynaklarının elektronik ortama aktarılması, sanal alemde zengin bir Türkçe kitaplık oluşturulması için hamle başlattık. Öncelikle Türkçe sözlüğü internette kullanıma açtık. Bu sözlükte 100 bini aşan bir söz varlığımız var. Bu yazı dilimizi,n varlığıdır. Elektronik ortamdaki sözlüğümüzü sürekli geliştiriyoruz. Basılı bir sözlüğü ancak yeniden basarak geliştirip zenginleştirebilirsiniz ama elektronik ortamdaki sözlüğü her an her dakika güncelleştirebilirsiniz ki, sözlüğümüzün adı da zaten, Güncel Türkçe Sözlük. Hemen herkes katkıda bulunuyor. E posta aracılığı ile günde 150, 200 kadar eleştiri veya teklif geliyor. Haftada 3 defa toplanarak bu teklif ve tenkitleri değerlendiriyoruz.

* Neleri günceleştiriyorsunuz?

- Günlük hayatta karşılaştığımız yeni kelimeleri, kavramları. Mesela Kıbrıs görüşmeleri sırasında gündeme gelen "derogasyon". Hiçbir sözlükte bunun karşılığını bulamazsınız. TDK olarak hemen sözlüğe alıyoruz ancak karşılığına; bak: ayrıklık (istisna) diyoruz. Yine bu sene dilimize giren Fransızca metroseksüel (métrosexuel) kelimesi. Bak: Bakımlı Erkek. Bunlara gittiğinizde ise tanımını buluyorsunuz. İkinci çalışmamız kişi adarlı sözlüğü. Şu anda en gelişmiş kişi adı sözlüğü bu. 12 bin kişi adı var.

* Telaffuz meselesi var. Mesela Halit mi, Hâlit mi? Nidâ mı, Nîda mı? Adile mi,

- Âdile mi? İnsanlar çocuklarına ad koyuyor ama doğru telaffuz etmiyor.
Sesli sistemi sitemize ilave edeceğiz ama şimdi sadece imlâ kuralı olarak gösteriyoruz. Şapka veya iki nokta işareti ile.

* Bir de yabancı terimler konusu var.

- Diğer bir çalışmamız kavramlar ve terimler konusunda Türkçe'nin en çok sıkıntı duyduğu alan bu. Yabancı dille eğitimin getirdiği sorunları aşabilmek için çalışma grupları kurduk. Meselâ İktisat Terimleri Çalışma Grubu. Çünkü dünyada ekonomi çok eskiden beri sınır tanımıyor ve tabiî ki, İngilizce iktisat terimleri Türkçe'yi sarıyor. Bunu engellemek için Prof. Dr. Şiir Yılmaz başkanlığında bir grup çalışıyor. Sağlık terimleri, veterinerlik, eczacılık, mühendislik terimleri üzerine çalışmalara var. Bu çalışmaları de internet üzerinden yürütüyoruz. Terimler yazılımına teklif edilenleri yerleştiriyoruz ve tartışmaya açılıyor. Sanal toplantılar yapıyoruz. Şeffaf bir terim çalışmamız var. Herkes katılabilir.

* Sözün kısası kaç sözlük var şu anda?

- Bilgisayar terimleri karşılıkları kılavuzu, Terimler Sözlüğü, Güncel Türkçe Sözlük ve Kişi Adları Sözlüğü. Aslında biz bilişim alanında büyük bir Türkçe atağı başlattık. Buna da E Türkçe dedik. Türkçenin bütün kaynaklarının, sözlüklerinin, imla kılavuzunun, iki dilli sözlüklerin, Türkçe'nin temel eserlerini elektronik ortama aktarılması. Amacımız elektronik ortamda Türkçe'nin oranını binde dörtten yüzde dörde çıkartmak istiyoruz.

* Türkçe'nin daha doğru kullanılması için medya için bir çalışma yapıyor musunuz?
-  Medya ile bu konuda bir iÅŸbirliÄŸimiz var. TRT ile üç yıldır hizmet içi eÄŸitim semineri yapıyoruz. Özel radyo ve TV'lerden ve basından ise talep gelmedi. Tam tersine bu tür kuruluÅŸlar da hizmet içi eÄŸitim seminerleri yapmalı. Çünkü dil canlı bir varlık. Toplumla beraber dil de deÄŸiÅŸiyor ve geliÅŸiyor. Biz burada kamuoyuna açık çaÄŸrıda bulunuyoruz. Ä°stekli olmaları gerekir.

* Bilgisayardaki bazı programlarda yazı yazarken yanlış yazılan kelimeleri altı kırmızı ile çiziliyor. Ancak bu çok yetersiz bir sistem. TDK'nın bu konuda yazılım şirketleriyle bir çalışması olacak mı?

-TDK'nın bilişim alanında yaptığı çalışmalar içinde bu konu da var. 13 14 mart 2003 tarihinde imlâ toplantısı düzenledik. İşte tartışılan, çözülemeyen bazı konular vardı, bunları gündeme getirelim dedik. Bu toplantılara ilim adamları, basın kuruluşu temsilcilerini, TRT'yi AA'yı çağırdığımız gibi şu anda bilgisayar ortamında en yaygın kullanılan "Yazım Denetim" programı hazırlayan şirketin temsilcisini de çağırdık. O toplantıda bu programı hazırlayan uzmanlardan biri programın nasıl çalıştığını, söz varlığını vs. bize anlattı. Orada ortak bir düşünce oluştu ki, Türk Dil Kurumu'nun imlâ kılavuzundaki yazım şekillerini o yazılım şirketi kabul etsin ve bir başka yazılım şekli esas alınmasın. Bu şirket TDK'nın koyduğu kuralları aynen kabul ederek yeni yazılımda bunu kullandı.

ÖZELLİKLERİ NELER?

Bu yeni yazılımın bir baÅŸka özelliÄŸi daha var, sadece yanlış yazılan kelimeleri altını kırmızı çizerek düzeltme komutu vermekle kalmıyor aynı zamanda dil bilgisi bakımından hatalı cümle kurarsanız onun da altını yeÅŸille çiziyor. YeÅŸille çizdiÄŸinde saÄŸ tuÅŸla tıkladığınızda yaptığınız hatanın ne olduÄŸunu gösterip doÄŸruyu teklif ediyor. Üçüncü bir özelliÄŸi: Biz yıllarca yabancı kelimelere karşılıklar diye Türkçe karşılıklar teklif ederiz. Ä°ÅŸte bu yazım denetiminin yeni ÅŸeklinde yabancı kelimelerin altı da yeÅŸille çiziliyor. SaÄŸ tıkladığınızda  size ÅŸu mesajı teklifi veriyor:  Yabancı kelime; bunun yerine, ÅŸunu kullan diyor. Bununla da yabancı kelime kullanımlarını yaygınlaÅŸması önlenmiÅŸ oluyor.

* Şapka karmaşasına bir çözüm gerekiyor.

-Halk arasında şapka işareti denen düzeltme işareti, kökeni Türkçe olan kelimelerde yok. Dilimize Arapça ve Farsça'dan aldığımız kelimelerde kullanılan bir işaret. Türkçe'de k harflerinden sonra a geldiğinde bu ka diye okunur. Ama Arapça, Farsça ve bazı batı dillerinde k'dan sonra a geldiğinde kâ diye okunuyor. Şimdi burada söyleyiş bakımında bir birlik sağlamak için bu tür durumlarda anın üzerine şapka denen düzeltme işaretini koyuyoruz.

Düzeltme işareti Türkçe'de üç yerde kullanılıyor.

Bir: yazılışları aynı, okunuş ve mânâları farklı, hala-hâlâ; kar-kâr; varis-vâris kelimelerinde olduğu gibi..

İki: K, g, l harflerinden sonra gelen "ince a=â" ve "ince u=û"da mutlaka kullanılması gerekiyor. Kâğıt, kâr, âlem, üslûp, tulûat, rüzgâr, yegâne, kârgir gibi kelimelerde de uzatma işareti mutlaka kullanılmadır.

Üç: Üçüncü olarak bir yere aitlik bildiren, nispet bildiren kelimelerde sondaki "uzun i=î" için mutlaka kullanılması gerekiyor. Meslâ milli (toprak) var millî (devlet) var. Dini, var dinî var. Askeri (gördün mü) - askerî (bölge) gibi. Bunlar 160 kelime civarındadır. İmlâ kılavuzunda listesi verilmiştir. Kargaşa şuradan çıkıyor: İnsanlar bu işaret nasıl olsa kaldırıldı, kullanılmıyor diyor. Böyle bir şey söz konusu değil. Bu üç yerde şapka işareti mutlaka vardır ve kullanılmalıdır.

* Farsça Arapça dışında dilimize başka dillerden giren kelimelerde şapka söz konusu mu? Reklâm, plân vs. Olduğu gibi?

-TDK İmlâ Kılavuzu Çalışma Grubu, batı kaynaklı kelimelerdeki şapka işaretine gerek olmadığına karar verdi. İmlâ Kılavuzu'nun yeni baskısında şapka işaretini kaldırdı. Kaldı ki, aldığımız dillerde de bu işaret yok. Plan, reklam derken "L" zaten ince okunuyor. Kaldı ki bu şekilde ince L'den sonra gelen o harfinin üzerine de şapka da koymuyoruz. Lôkanta, lôkomotif, lôkal şeklinde yazmadığımız gibi plân, reklâm diye yazmaya da gerek yok.

* TDK okullarda Türkçe'nin doğru öğretilmesi için ne gibi faaliyetler yapıyor?

- TDK olarak Millî Eğitim Bakanlığı ile çok iyi bir işbirliğimiz var. Bir defa çalışma gruplarımızda eğitimle ilgili olanlardan Bakanlık temsilcileri yer alıyor. Mesela imlâ kılavuzu çalışma gurubumuzda Talim ve Terbiye Kurulu'ndan temsilcilerimiz var. Yakın zamanda Millî Eğitim Bakanlığı ile bir sözlük çalışmamız olacak. Müsteşar Sayın Prof. Dr. Nejat Birinci ile görüştük, bir temel sözlük hazırlayacağız. İlköğretim öğrencilerini, lise öğrencilerini bildiği ve kullandığı kelime sayısını belirli bir düzeye yükseltmek amacıyla iki ayrı sözlük çalışmamız var. Çünkü bazı Avrupa Birliği ülkelerinde bir ilköğretim öğrencisinin kullandığı söz varlığı sayısı 15 bine yaklaşıyor. Bizde ne yazık ki beş binin altında. İşte bu sebeple bakanlık ile bunu yukarıya çekmek için ortak çalışmalarımız var. Bunun için ilköğretim okulları için imlâ kılavuzunu hazırladık. Bakanlık bundan satın alıyor ve ücretsiz dağıtılacak öğretmenlere. Biz de 1 milyon lira gibi ucuz bir fiyata satışa çıkarttık. İmlâya çok önem veriyoruz, çünkü imlâ birliği dil birliğinin temelidir. İmlâda birliğinin sağlayamazsanız, dil birliğini sağlayamazsanız. Bu maksatla imlâ kılavuzu kitaplarını sadece ucuz olarak satışa sunmakla kalmıyoruz, aynı zamanda internet ortamında da imlâ kılavuzunun tamamını veriyoruz. Oysa sözlüğü arama motoru ile veriyoruz.

Coşkun Çokyiğit (Dünden Bugüne Tercüman)