Yabancılara Türkçe Öğretimi

Etkili, güzel bir konuşmanın nasıl yapılabileceğini kavramak için, önce (konuşma nedir?) sorusunu cevaplandırmak gerekecektir.

Konuşmanın, aklı ve bilinci oluşturan ayrıca bir haberleşme aracı olarak insanların toplum ve doğa ile ilişkilerini düzenleyen niteliğine kısaca değinmiştik. Bundan, konuşmanın birden fazla boyutları olduğunu anlıyoruz; Konuşma, insanlar arası haberleşmeyi sağlayan ve anlatıma yarayan bir işaretler sistemi ve örgütüdür, Kuşkusuz, konuşma, günlük eylemlerle ilgili ve bunlara ilişkin olarak başlamış ve pratiğin içinde gelişmiştir. Bununla kalmamış bir aşamada, kendi içine katlanarak, bilinçli bir anlam kazanmış, pratik yaşamın üstünde yön verici, biçimlendirici, oluşturucu niteliklere sahip bulunduğu anlaşılmış, edebiyat, felsefe ve bilim düzeylerinde rol alarak, uygarlıkların en önemli öğesi haline gelmiştir.

Konuşma, bir dil olmaktan fazla bir şeydir. Fakat bu, onun gene de “dil”e dayalı bir tabanı, kaynağına ilişkin bir akışı ve yayılışı olduğu gerçeğini görmemize engel değildir. Bu bakımdan çoğu kez, konuşma ile dili birbirinin tamamlayıcısı olarak anlayacağız. Öyle ki bu anlamda “dil” dediğimiz zaman konuşmayı, konuşma dediğimizde de dili işaret ettiğimiz hatırdan çıkarılmamalıdır.

Bu konuda söylenilecek en önemli şey, konuşmanın yani insan dilinin (karınca dili, arı dili, vb. gibi) biyolojik bir dil olmadığıdır. İnsanda tek bir dil, hayvansal bir işaret dili değil, çok sayıda diller, konuşmalar ve dil öğrenme özelliği vardır.

Hayvanlar, tarih boyunca, artmayan ve eksilmeyen belirli sınırlı taklit seslerle ve hareketlerle işaretleşirler. Konuşmazlar. Yalnız, insan konuşur. Bu yetenek de kalıtımla geçmez, sonradan öğrenilir. konuşmada bilinç işe karışır.

Konuşma ve ona ilişkin olarak geniş anlamda dil, sadece psişik bir olay, ya da sadece sosyal bir olgu değildir. Daha başka boyutları da olan karmaşık bir bütündür. Onun için konuşma veya konuşma dili üzerine yapılan tanımlamaları da, linguistik, sosyoloji, psikoloji, semiotik, semantik ve komünikasyon bilimleri açılarından birleştirerek değerlendirmek gerekir.

Böylece, değerler ve yargılar toplamı olarak ele alınınca, pek de dar olmayan bir tanımlama çerçevesi içinde, “konuşma nedir?” sorusunu şöyle cevaplandırmak mümkündür:

Konuşma, konuşanın, başkalarını ilgilendireceği ön yargısı ile ve onlarla bir anlaşma sağlamak amacıyla, düşündüklerini, dil ve ses kalıpları halinde, haberleşme kanalları aracılığıyla aktarması ve tepkilerini kontrol ederek, bu eylemi geliştirmesidir. Konuşma, sürekli bir dü­şünme alış-verişidir. Aynı zamanda bireyi aşan ve tarih içinde toplumsal birikim sağlayan bir haberleşme örgütüdür. Böyle dinamik bir örgütte düşüncelerin ve duyguların “dile getirilmesi” gibi (aktif) ve bunların “algılanması” gibi (pasif), iki yanlı bir çalışma vardır.

Konuşma, söz (morfem), ses (fonem), jest (işaret), resim (piktografi) ve (yazı) gibi aşamalardan geçmiş ve bugün bunların hepsini birden kullanan bir bütünlüğe kavuşmuştur.

Konuşma sayesinde evren, dünya, sosyal yaşam ve insan belirlenmiş, işaretlenmiş, anlamlandırılmış, seslendirilmiş, kısaca her şey doğal dünyanın yanında ve içinde yeniden kurulmuştur. Konuşma sayesinde insanlar arasında ortak bir “anlaşma”, bir “toplu sözleşme” meydana gelmiştir. Bu, doğal koşullar yüzünden, kendiliğinden olmuş gibidir. Yakın ve uzak çevresel etkenler, insan biyolojisinde var olmuş olan ve psişik-fizik yeteneklerin kesişme noktasındaki dil merkezlerini eyleme geçirmiş ve sonra bilinçli konuşma mümkün olmuştur. Bu yüzden de insan çok yanlı ruhsal-bedensel özelliklere sahip olmuştur.

Konuşmanın esası, “konuşan” ile “dinleyen” arasında konuşulan şeyin (mesaj) anlamında birleşmek olduğuna göre, onu daima bu çok yanlı bütünlüğü içinde düşünmek gerekir.

Karşılıklı bir sözleşme 22 anlamını taşıyan konuşmanın amacı, dile aktarılmış, yani şifrelenmiş “dil dışı nesneler”i ortaya çıkarmak ve anlaşma (uyum) sağlamaktır.

O halde etkili, ya da güzel konuşma tekniği, insanı, daha doğrusu insanları, tarafları bu sonuca rahatça ulaştırabilen bir teknik olmalıdır.

Ancak hemen belirtelim ki böyle bir amacın gerçekleşmesi, yani olumlu bir sonucun alınması, konuşan ve dinleyen tarafların, konuşmanın ne olduğu, neye yaradığı konusunda bilinçli bulunmalarına -özellikle üst düzeydeki konuşmalarda- sıkı sıkıya bağlıdır.

Bunun için güzel ve etkili bir konuşma, uygun bir ortam bir bilinç ortamı hazırlamakla başlamalıdır. Bunun da türlü yolları vardır ve ileride görülecektir.

Bu açıklamalardan sonra bir konuşmanın ne olduğu, nasıl başlayıp nasıl geliştiği konusunu ayrıntılı olarak ele alabiliriz.

Bunun için de yapmak istediğimiz ilk iş, bir konuşmanın anatomisini ele almak, konuşma sürecinin kesitini çıkarmak ve konuşmanın konuşanlar arasındaki işleyişini, işleme halinde incelemektir.