Yabancı Dil Öğretiminde Yabancı Sözcüklerin Ruhdilbilimsel Sorunları
Sözcüklerin ruhdilbilim açısından sorunları beş başlık altında incelenebilir:
1.Öğrenilecek sözcüklerin doğasından kaynaklanan güçlükler,
2.Önceden öğrenilmiş ve yeni öğrenilecek sözcükler arasındaki etkileşim,
1.Aynı sürede öğretilecek sözcük kümeleri arasındaki etkileşim,
2.Sırayla öğretilecek sözcük kümeleri arasındaki etkileşim,
5. Öğrenilecek sözcüklerin yinelemeli olarak sunulmasının etkileri. Hepimiz biliyoruz, her öğrenci öğretilen sözcükleri diğer öğrencilerden değişik algılar ve değişik biçimde öğrenir, çünkü her öğrencinin öğrenme yeteneği değişiktir. Her öğrenci değişik toplum düzeylerinden gelir buyüzden algılama yetenekleri değişik olacaktır. Her birinin değişik eğitim düzeyi olmuştur, yaşları değişik olabilir. İşte bu nedenlerle, doğal olarak diyebiliriz ki tüm bu etkenler öğretilecek gereçleri dolaysız olarak etkileyecek ve sözcüklerin ruhdilbilimsel sorunlarını artıracaktır.
Sözcüklerin ruhdilbiiimsel sorunları
Sözcüklerin ruhdilbiiimsel olarak incelenmesi beş başlık altmda başarılabilir :
I. Öğrenilecek sözcüklerin doğal yapısından kaynaklanan güçlükler: Sözcüklerin doğal yapıları da şu alt bölümlere ayrılabilir:
a) Somut / Soyut:
Arkadaşlık, us, kin, güzellik, inanç vb. sözcükler gözle görülür elle tutulur kavramları göstermezler, bunlar somut sözcük değildirler, bu yüzden ağaç, ev, dağ, taş gibi soyut sözcüklerden daha karmaşıktırlar. Somut sözcüklerin beş duyu ile algılanabilmeleri, bu gibi sözcüklerin ruhdilbiiimsel olarak daha kolay öğrenilmelerini sağlar. Yabancı dil eğitiminde sözcüklerin güçlüğü mantıksallıktan değil de ruhdilbilimsellikten kaynaklanır. Soyut sözcüklerin öğretimi zordur, çünkü bunlar beş duyu ile algılanamayacak özellikleri de çağrıştırırlar.
b) Kolay / karmaşık sözcükler:
Sözcüklerin doğal yapılarından gelen zorlukların, bunların çağrıştırdığı kavramların sayısı ve özelliklerin açık seçik olup olmamalarından kaynaklanır. Bundan başka, sözcüğün sesbilim açısından taşıdığı sözcüklerin başında, ortasında ve sonunda gelen ses kümelerinden çoğunun bilinen ses kümeleri olması, sözcüklerin bilinen vurguyu taşımaları, yadırganmayacak uzunlukta olmaları da sözcüklerin doğal yapısından gelen zorlukları gözümüzün önüne serer. İşte bu yüzden, önce somut ve basit yapıda olanlar öğretilmeli sonra soyut ve karmaşık yapıdaki sözcüklerin öğretilmesine geçilmelidir.
c) Sözlükte bulunabilme (codability) :
Sözcüklerin doğasından kaynaklanan diğer bir ruhdilbiiimsel güçlük, öğretilecek yabancı sözcüğün öğrenecek kişinin dilinin sözlüğünde bulunup bulunmamasına bağlıdır. Eğer yoksa bu sözcüğün öğrenilmesi öğrenecek kişiye güçlükler çıkarabilir. Çünkü, "Öğrenen kişinin dilinin sözlüğünde var olan sözcükler, var olmayanlardan daha kolay öğrenilir." 'z Bu açıdan bakıldığında, değişik kökenden gelen diller arasında böyle bir olasılık yoktur; bu durum diller arası sözcük alışverişi ile oluşabilir. Bu tür alışverişler yabancı dil öğretimini kolaylaştırmaktadır.
Diller arasında sözcük alışverişi yoksa güçlükler ortaya çıkmaktadır. Örneğin, Ekvator adlı ülkede kar sözcüğü yoktur; Ekvatorlu öğrencinin Eskimo dilini öğrendiğini varsayalım. Eskimo dilinde kar üzerine 200'den fazla sözcük vardır. Görüldüğü gibi, Ekvatorlu öğrencinin Eskimoca 200 sözcüğü öğrenmede doğal olarak çok güçlük çekeceği ortaya çıkacaktır, çünkü ortada "anlam farkları"3 vardır, Eskimo her tür kar yağışı üzerine bir sözcük geliştirmiştir. Bu 200 sözcükten 100 kadarının Ekvatorcada olduğunu bir ara düşünsek, sözlükte bulunabilme görüşünün dil eğitimini destekleyen bir süreç olduğunu görürüz.
İyi bir öğretmenin yapacağı şudur: öğreteceği sözcükleri somuttan soyuta, basitten karmaşığa, kolaydan zora doğru düzenlemeli, hangi sözcüklerin öğrencinin anadilinde olup olmadığım önceden kestirmelidir. Yabancı sözcüklere öğretmenin bir açıdan eğilmesi, sözcüklerin doğasından gelen ruhdilbilimsel güçlüklerin düzeyini azaltacaktır.
2. Önceden öğrenilmiş ve sonradan öğretilecek sözcüklerin kendi aralarındaki etkileşim :
Bu konu, anlamlılıkve tanışıklık(meaningfulness and familiarity) kavramlarıyla açıklanmaktadır. Masanori Higa'nm belirttiği gibi, "genel olarak benimsendiğine göre, öğrencilerin yeni öğrendikleri sözcükler önceden öğrendikleri sözcükleri çağrıştırmıyorsa öğrenim süreci aksamaktadır".4
a) Anlamlılık :
Yabancı bir sözcüğün anlamlılığı, o sözcüğün öğrencinin anadilin-deki bir sözcüğe sesbilimsel olarak biraz ya da tümüyle benzeme olgusuna dayanmaktadır. Bu benzeme olgusu doğal olarak rastlantısaldır. Ruhdilbilimsel açıdan incelendiğinde, bu tür sözcüklerin daha kolay bellekte kaldığı ve kolayca öğrenilebildiği saptanmıştır. Örneğin, Türk öğrenciler, İngilizce kin"akraba", coach "sepettopu çalıştırıcısı", fill "doldurmak" gibi sözcükleri kolaylıkla öğrenebilirler, çünkü bu sözcükler Türkçedeki hin, koç ve fill sözcüklerine rastlantılı olarak, sesbilgisel açıdan benzemektedir. Yabancı dil öğreticisi bu tür benzerlik olaylarından da yola çıkarak öğretilecek sözcükleri böylece sıralayarak öğrenme sürecine güç katabilir.
Anlamlılık olgusu, öğretilen sözcüklerin çeviri anlamlarını da incelemeyi gerektirir. Sözcüklerin çeviri anlamları genellikle öğrenciye fazla şey söylemez. Türkçe "geçmiş olsun" kavramı İngilizcede yoktur, çevrildiğinde past ali bearings gibi bir örüntü ortaya çıkar ki bu da bir İngilize "I hope you are better today" anlamını vermez. Yine, Türkçe "sıhhatler olsun" yeni banyodan çıkmış kişiye söylenebilir, aynı sözcükler bir İngiliz ya da Amerikalıya çok şey anlatmaz. Bunlar deyim türünde sözcüklerdir ve deyim olarak öğretilmelidirler.
Anlamlılık olayı sözcüklere eklenen önek ve soneklere de önem verir. Örneğin, Türk öğrencilere İngilizce to teach "öğrenmek" eylemini aktaracağız diyelim. To teach eylemi öğretildikten sonra, teacher, teaching, teachable, teachability, teachableness gibi en yaygın kullanılan ekleri önce kullanarak öğretirsek, her yeni ek bir sonra gelen ekin anlamlılığım artıracaktır.
b) Tanışıklık:
Öğrenme sürecinin başlangıcında öğrenilecek sözcüklerin hemen hemen hepsi, öğrenecek kişilere tanıdık sözcükler olarak görünmez. Yalnızca anadile çevrildiğinde anlamlı olan sözcükler tanışıklık değeri taşır. Bu durum genellikle öğrencilerde bir güvensizlik duygusu uyandırır. Çok tekrar yapmak bu güvensizlik duygusunu yenecektir.
3. Aynı sürede öğretilecek sözcükler arasındaki etkileşim: Önceden öğrenilen sözcüklerin doğal güçlükleri yeni öğrenilecek sözcüklerin öğrenilmelerini engelleyebilir : Bu durum, sıralanma durumu (serial position), anlam ilişkisi (semantic relationship), öğretilecek sözcük sayısı (amounth of intake) ve bağlam (context) gibi açılardan incelenince çok ilginç görüşler ortaya çıkmaktadır.
a) Sıralanma durumu:
Sözcük öğretimi süreci içinde, genellikle öğrencilere bir sözcük dizelgesi verilir. Bu dizelge içinde önemli olan konu, öğrencilerin birinci ve sonuncu sıralarda gelen sözcükleri dizelgenin ortalarında gelenlerden daha kolay ve daha çabuk öğrenmekte olmalarıdır. Ruhdilbilimciler, birinci sıralardaki sözcüklerin gösterdiği bu olguya birincillik etkisi (primacy effect), sonuncu sıradaki sözcüklerinkine de sonunculuk etkisi (recency effect) admı veriyorlar. Sekiz sözcüklük bir dizelgede en çok 6. sözcüğün öğretilmesinde zorluk çekilmekte, on bir sözcüklük bir dizelgede 7. sözcükte, on dörtlük bir dizelgede 8. sözcük en güç biçimde usta kalmaktadır. Bu durumda, öğretilen sözcükleri soyuttan somuta, kolaydan karmaşığa, kolaydan zora göre sıralarken, burada gösterilen sıra durumu da göz önüne alınabilir.
b) Anlam ilişkisi:
Anlam ilişkisi içinde, öğretilecek sözcükler eşanlamlılığa, zıtanlamlılığa, düzanlamlılığa ve yananlamlılığa göre dereceli olarak düzenlenebilir. Burada önemle üzerinde durulacak konu, İngilizce gibi bir dilde anlamca oldukça yalandan ilişkili sözcükler, örneğin likely ve probably, speak ve talk, special ve particular, escape ve flight vb. zorluk çıkarırlar. Bu tür sözcükler için ortam ya da bağlam göstererek yineleme yapmak en iyi yaklaşım olacaktır.
c) Öğretilecek sözcük sayısı:
Bu durum, "Bir derste kaç sözcük Öğretilmelidir?" sorusunun göz önüne alınmasını vurgular. Bu konuda yapılan araştırmaların gösterdiğine göre, bir ders süresinde çok sayıda sözcük öğretimi birçok sorunlar oluşturmaktadır; az sayıda öğretmek ve yineleme yapmak ise süre ve güç yitimi demektir. Bunu kararlaştırmak için, sınıftaki öğrencilerin sayısını, düzeylerini, yaş durumlarını iyi bilmek gerekir. Amerikalılar normal bir lise sınıfında 5, kolejler ve yetişkinlerin gittikleri dil okullarında 7 sözcüğün aynı derste öğretilmesini öneriyorlar.
Bu durum bizde de hemen hemen aynı olabilir. Son sınıf öğrencilerimizle yaptığımız EĞT. 545 yabancı dilde uygulama dersinde edindiğimiz denemelere göre, ortaokullarımızda bir derste 6, lise ve kolejlerde 8-9 sözcük öğretilebilir.
d)Bağlam:
Bir derste öğretilecek sözcüklerin birçoğu öğrencilerin karşısına yapısal bir bağlam içinde çıkar. Bağlam, yabancı dil öğretmeninin en büyük yardımcısıdır, çünkü öğretim sürecini anlamlı yapan sözcüklerin içinde geçtiği bağlamdır. Öğrenciler, bağlamda sözcüklerin çağrıştırdığı anlamları daha rahat görürler, üstelik anlama becerileri kamçılanır. O zaman buradan çıkarılacak sonuç şudur: tümce ortamı (sentential environment) sözcük dizelgelerinden daha üstündür, çünkü tümce ortamında öğrenciler sözcüklerin anlamlarını bilmeden sözcüklerin tümce içinde geçişlerinden rahatlıkla çıkarabilirler. Böylece, bağlama dayandırılan bir sözcük çalışmasında önceden öğrenilen sözcüklerin anlamları pekiştirilir, yeni öğrenileceklerin zıtlıkları ve benzerlikleri kolayca karşılaştırılır. Diğer bir deyişle, bağlam, sözcükleri anlamanın ve fazla sayıda sözcük öğrenebilmenin koruncudur; sözcüklerin anlamlarını bilmeden tümce içinde geçişlerinden anlamlarını çıkarma (notional-functional approach) olasılığını yaratır.
4. Sırayla öğrenilecek sözcük kümeleri arasındaki etkileşim:
Bu konu, "Hangi sözcükler öncelikle öğretilmelidir?" sorusuna yanıt arar. Kolay ya da zor gereçler mi öğrencilere öncelikle sunulmalıdır? Bilinenden bilinmeyene, kolaydan zora, basitten karmaşığa, somuttan soyuta göre sıralanan sözcüklerin kalıcı bir biçimde öğretildiği saptanmıştır.
5. Öğrenilecek sözcüklerin yinelemeli olarak sunulmasının etkileri:
Yabancı dil öğretiminin diğer bir koruncu da yinelemeler yapmadır.Çünkü sınıfta yeterli sayıda yapılan yinelemeler, olumlu sonuçlar vermektedir. Yineleme yapmak, sözcüklerin sesbilimsel ve anlambilimsel örüntülerini öğrencilerin uslarına işlemektedir. Yineleme yaparak, öğrencilerin söyleyişlerini (pronunciation) düzeltiriz, güç öğrenilen sözcüklerin kolaylıkla anlaşılmalarını başarabiliriz ve en önemlisi öğrencileri yabancı dilde konuşturmuş oluruz. Bu konuşturma eylemi de, doğal olarak, öğrencilere güven duygusu vermektedir.
İyi bir öğretmen, sınıfın düzeyine göre en çok kaç kez yineleme yapacağını kendisi kararlaştırır, yinelemeler arasında geçen sürenin ne olacağını, öğrencileri sıkmaması gerektiğini bilir. Yeterli sayıda ayarlanmış yinelemeler yabancı dil öğretiminde çok olumlu sonuç vermektedir. En son yabancı dil eğitim akımı olan Communicative Approach'm yeterli sayıda yineleme yapmaya pek önem vermediği görülmektedir.
Sonuç
Öğrencilere bir dizelge olark sunulan sözcükler, ruhdilbilimsel sorunları da birlikte getirmektedir. Ruhdilbilimsel araştırmalar önceden öğretilen sözcüklerin sonradan öğretilenlerin öğrenilme düzeylerini destekledikleri ve çoğu zaman da engellediklerini göstermektedir. Bunun yanında, Sapir-Whorf kuramının vurguladığına göre, öğrencinin anadili de sözcük öğretimine bir ruhdilbilimsel sorun olarak katılmaktadır. Öğretmene düşen görev, sınıfını iyi tanıması ve hangi etkenlerin öğrenme sürecine katıldığını önceden kestirmektir. En büyük sorun, bu yazıda öne sürülen 5 tür ruhdilbilimsel güçlüğün iyi bir çözüm beklemesidir. Sözcükler, somuttan soyuta, kolaydan karmaşığa, basitten zora doğru sıralanabilir; sözcüğün sesbilgisel olarak aynı ya da değişik biçimde öğrencinin anadilinde bulunup bulunmadığını kestirmek büyük ruhdilbilimsel yararlar sağlamaktadır. Gereçlerin anlamlılık ve tanışıklık sırasına sokulması, sonradan öğrenilecek sözcüklerin kolay algılanmasına olanak hazırlamaktadır. Aynı süre içinde öğretilecek sözcüklerin sıra durumu, anlam ilişkisi, öğretilecek sözcük sayısı ve bağlam büyük önem taşır. Bizde ortaokullarda bir derste 5-6, lise ve kolejlerde 8-9 sözcük rahatlıkla öğretilebilir.
Ruhdilbilimsel olarak incelendiğinde, dizelgedeki sözcüklerden birinci ve sonuncu sıradakiler daha rahat öğrenilmektedir, o zaman zor sözcükler dizelgenin basma ve sonuna yerleştirilebilir, orta sıralara kolay sözcükler konursa, öğretim etkinliği artacaktır. Sözcükleri bağlam içinde öğretmek süre ve güç kazanımını sağlar. Yeter sayıda, öğrenciyi sıkmayacak sayıdaki yinelemeler yabancı dil öğretiminin koruncudur.
Yabancı dil öğretmeninin öğrencilerinin dilini önceden bilmesi çok iyi bir olanaktır. Bu durumda, öğretmen yabancı dil ve anadil arasındaki koşutlukları belirleyip izlencesini hazırlarsa ruhdilbilimsel sorunların çoğu kolaylıkla çözümlenir. Yabancı dil öğretmeninin kendisinin de bir ruhdilbilimci gibi, sözcükler ve öğrenciler üzerinde çalışması gerekir.
Kaynak: http://www.dilset.com/akademi/index.php/website/content/1430