Yabancılara Türkçe Öğretimi

       Küreselleşen dünyada, iletişim çağının da beraberinde getirdiği, ülkeler arasındaki siyasi, ekonomik ve sosyal ilişkiler, bu iletişimin daha sağlıklı sürdürülebilmesi için yabancı dil bilmeyi zorunluluk hâline gelmiştir. Bu durum, küreselleşen çok kültürlü bir toplumun çok dilli olması gereğini doğurmuştur (Putatunda, 2012). Demirel (2010: 3)'in ifadesiyle "Bir dilin başka uluslar tarafından öğrenilmesini önemli kılan ölçütlerin başında ise o dili konuşan ülkenin politik ve ekonomik durumu gelmektedir." Nitekim Türkiye'nin dünyada etkin bir ülke hâline gelmesi Türkçeyi her zamankinden daha önemli, öğrenilmesi ve öğretilmesi gereken bir dil hâline getirmektedir. Bu da beraberinde yabancı dil olarak Türkçenin öğretilmesine yönelik ciddi bir çaba gerektirmektedir.

Türk tarihine bakıldığında yabancılara Türkçe öğretimi (YTÖ)'nin geçmişinin ll.y.y'da Kaşgarlı Mahmut'un Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla kaleme aldığı Karahanlı Türkçesi dönemine ait Divanü Lugati't Türk ile başladığını söylemek mümkündür. Bunu daha sonra Çağatay Türkçesi döneminde Ali Şir Nevâyî'nin Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü savunduğu Muhakemetü'l-Lügateyn takip eder. Bayraktar (2003)'ın araştırmasına göre Kıpçak Türkçesi, Türkçenin yabancılara öğretiminin en fazla önem kazandığı ve Türkçenin saygınlığının dorukta olduğu dönemdir. 1250-1517 yılları arasında hüküm süren Memlûk Devletinde Türk sultanlarının devleti yönetmesi nedeniyle Türk diline karşı ilgi artmıştır. Bu ilgi Araplara Türkçeyi öğretmeyi amaçlayan kitapların yazılmasını sağlamıştır. Codex Cumanicus, Kitabü Bulgati'l-Müştak Fi Lügâti't-Türk ve'l-Kıfçak, Kitâb-ı Mecmû-i Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mongolî, EI-Kavaninü'l-Külliyye Li Zabti'l- Lügati't-Türkiyye, Et-Tuhfetü'z-Zekiyye Fi'l-lügâti't- Türkiyye, Kitabü'l-İdrâk Li-lisânü'l- Etrak Kıpçak Türkçesi döneminin yabancılara Türkçe öğretmeyi amaçlayan eserleridir. Eski Anadolu Türkçesi dönemindeki Hilyetü'l-İnsân ve Heybetü'l-Lisân (İbnü Mühennâ Lûgati olarak da bilinir)'dan sonra II. Abdülhamit Dönemi sosyologlarından "Prens" Mahmut Sabahattin Bey'in eğitim anlayışının da tesiriyle II. Abdülhamit, azınlık okullarında Türkçenin öğretilmesini istemiştir. "Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda yaptığı modernleşme çalışmaları, kurduğu okullar, Avrupa'ya gönderdiği öğrenciler ve Avrupa'ya kaçan siyasiler; 20. yüzyıl başlarında ülkenin geleceği hakkında çok yoğun bir tartışma başlattılar. Bu tartışmaların en zengin ve en seviyelilerinden biri de eğitimin amaçları hakkındaki tartışmalardır (Ergün, 2008:1)." Bu tartışmalar, daha önceki dönemde gösterilen gayretler ve ortaya konulan eserler; Cumhuriyet Dönemi'ne kadar devam eden süreçte yabancılara Türkçe öğretiminin temellerini oluşturur. Tüm bu çabalar; Atatürk'ün dil ve eğitim politikalarıyla olgunlaşmış, cumhuriyetin ilanının ardından Atatürk'ün emriyle Türk  Dil  Kurumu'nun  kuruluşundan  (1936)  sonra  1984'te Ankara Üniversitesi Türkçe Öğretim Merkezi (TÖMER)'nin kuruluşuyla yabancılara Türkçe öğretimi bugünkü anlayışla hizmet vermeye başlamıştır.

Günümüzde ise gerek devlet ve vakıf üniversiteleri gerekse özel üniversiteler bünyesinde hizmet veren Türkçe öğretim merkezleri ve enstitüler bulunmaktadır. Dolunay (2007)'ın araştırmasıyla tespit ettiği, Türkiye Türkçesinin öğretildiği ülkeler ve merkezlerin sayısı şu şekildedir: Amerika Birleşik Devletleri (20), Afganistan (1), Almanya (13), Arnavutluk (1), Avustralya (1), Azerbaycan (1), Belarus (6), Belçika (4), Bosna-Hersek (2), Bulgaristan (6), Çin Halk Cumhuriyeti (2), Danimarka (1), Endonezya (2), Estonya (1), Filipinler (1), Finlandiya (2), Fransa (2), Güney Kore (6), Güney Kıbrıs Rum Kesimi (1), Gürcistan (1), Hollanda (3), Irak (2), İngiltere (6), İran

(1), İspanya (4), İsveç (2), İsviçre (1), İtalya (3), Japonya (6), Kazakistan (1), Kırgızistan (8), Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (6), Litvanya (2), Lübnan (1), Macaristan (2), Mısır (3), Moğolistan (1), Moldova (3), Özbekistan (1), Pakistan (1), Polonya (2), Romanya (8), Rusya (14), Sırbistan (1),Singapur (1), Suriye (2), Tayland

(2), Tayvan (2), Türkiye (17), Türkmenistan (1), Ukrayna (13), Ürdün (4), Yakutistan (1), Yugoslavya (1), Yunanistan (5) ve internet siteleri (16). Adı geçen ülkelerde yer alan merkezlerde dinleme, okuma, konuşma ve yazma becerilerine yönelik olarak başlangıç, orta ve ileri seviye Türkçe dersleri verilmekte; bu derslerin yanı sıra Osmanlı Türkçesi, Türk Kültürü, Türk Tasavvufu, Osmanlı Metinleri Üzerine Araştırmalar, Türk ve Osmanlı Edebiyatı, Metin Okuma gibi dersler de yer almaktadır. Türkçe öğretim merkezlerinin Amerika Birleşik Devletleri, Rusya, Ukrayna ve Almanya'da yoğunlaştığı görülmektedir. Bu dört ülkede toplam altmış merkez tespit edilmiştir. Yabancılara Türkçe öğretimiyle ilgili 16 adet internet sitesinin bulunması da Türkçe öğretiminin internet dünyasında da önem kazanmaya başladığını göstermektedir.

Bugün Türkçe ve Türkçenin öğretimi adına yaşanan bu güzel gelişmelere ve iyi niyetli çabalara rağmen hala pek çok eksiklikler ve aksaklıklar bulunmaktadır. Yabancılara Türkçe öğretim programının olmaması, yabancı dil olarak Türkçe öğretecek öğretmenlerin yetiştirileceği lisans düzeyinde bölümlerin bulunmaması, lisansüstü düzeyde programların yetersiz sayıda olması gibi pek çok sorun bunlardan bazılarıdır. Hâlbuki bir dilin öğretilmesi, sağlam bir dil politikası gerektirir. Tüm bunların gerçekleştirilebilmesi için ise, öncelikle yabancı bir dil olarak Türkçenin öğretimi üzerine yapılan akademik çalışmaların da nitel ve nicel açıdan bu alandaki ihtiyacı karşılayacak düzeyde çalışmalar olması gerekmektedir.

Bu ve benzeri noktalardan yola çıkılarak Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminin eksikliklerinin giderilmesine yönelik yürütülecek çalışmalar, disiplinler arası çalışmayı gerekli kılmaktadır. Bu konuda devlet bünyesinde bir dil politikası oluşturulması ve alanında uzman kimselerce yürütülmesi gereken bu çalışmalara, üniversitelerin de destek vermesi gerekmektedir. "Çalışmaların başında öğretmenler ve öğrenciler için kılavuz niteliği taşıyan kitapların hazırlanması gelmektedir. Kitaplar öğrenme-öğretme sürecinin vazgeçilmez görsel araçlarındandır (Demirel, 1993: 91)."TÖMER ve bazı yayınevlerince hazırlanmış birtakım kitap setleri, diğer yabancılara Türkçe öğretim merkezleri, dernek veya kültür merkezleri adı altında yabancılara Türkçe öğretimi veren kurumlarda en önemli ders materyali olarak kullanılmaktadır. Ancak aralarında görsellik, konu anlatım sırası, kelime hazinesi ve daha pek çok açıdan farklılıklar bulunan bu kitaplar, -Türkiye'de Talim Terbiye Kurulunun yaptığı gibi- bir kontrolden geçmeden öğrencilere ulaştırılmaktadır.

        İşte bu ve benzeri ihtiyaçların giderilememiş olması; bu konuda bir disiplin ve eğitim politikamızın olmayışı; metot, teknik ve araç-gereçler açısından gereken gelişimin sağlanamaması, dil öğretiminin de gereği gibi yapılamaması sonucunu doğurmaktadır.

Dil, bir toplumun anlaşma vasıtası olduğu gibi aynı zamanda bir kültür taşıyıcısı ve kültür aktarıcısıdır (Özbay, 2002: 15). Kültürün derinliklerinde dilin etkilerini, aynı dili konuşan insanların bütün eserlerinde o dilin dünyayı yorumlama biçimini belirlemek mümkündür (Kırkkılıç, 2002: 9). "Dil ve kültür arasındaki ilişki, ikinci dil edinimi ve yabancı dil öğretimi alanlarında çalışan birçok uygulamalı dilbilimci tarafından son otuz yılda üzerinde durulan uzun soluklu bir araştırıma konusu olmuştur (Abdallah-Pretceille, 1999; Byram, 1989, 1994, 1997; Byram ve Esarte-Sarres, 1991; Byram ve Morgan, 1994; Byram ve Zarate, 1997; Byram vd.,2001; Hammerly, 1985; Kramsch, 2004; Koçer ve Dinçer, 2011; LeBlanc vd.,1990; Lessard-Clouston, 1992; Neuner, 1998; Seelye, 1984; Singerman, 1993)" (Akt: Koçer, 2013). Bir yabancının Türk kültürü hakkında bilgi sahibi olması onun Türkçeyi öğrenmedeki başarısı ile doğru orantılıdır (Yaylı ve Bayyurt, 2009). Pulverness (2003) ise, öğrenilen dilin kültürüne yönelik unsurları içermeyen dil derslerini yan etkileri çok olan bir ilaca benzetmektedir.

Türkçe ve diğer diller arasında geçmişten bugüne kültürel ve dilsel etkileşim gerçekleşmiştir. Karaağaç (2013)'a göre, Türkçenin geniş bir coğrafyada kullanılıyor olmasının beraberinde getirdiği komşuluk ilişkileri sebebiyle Türkçe-Çince, Türkçe-Farsça, Türkçe-Urduca, Türkçe-Arapça, Türkçe-Rusça, Türkçe-Ukranca, Türkçe-Ermenice, Türkçe-Macarca, Türkçe-Fince, Türkçe-Romence, Türkçe-Bulgarca, Türkçe-Sırpça-Hırvatça, Türkçe-Çekçe, Türkçe-İtalyanca, Türkçe-Arnavutça, Türkçe-Yunanca dilleri arasında sözcük alışverişleri ve bunun yanında kültürel alışverişler de söz konusu olmuştur.

        Osmanlıdan günümüze aramızda kültürel ve dilsel sıkı bağlar bulunan Arnavutluk ve Arnavutça da bu ülke ve dillerden biridir."Beş yüz yıla yakın Osmanlı idaresinde kalan Arnavutluk'la asırlar süren barış ortamı çerçevesinde iki toplum arasında çok köklü ve derin kültür alışverişleri olmuştur. Bu kültür etkileşiminin en önemlisi de Arnavutların İslamiyet'i kabulüdür. Kaynağını İslam'dan alan pek çok kültür unsuru Osmanlı coğrafyasında yoğrularak Arnavutluk'a da yansımış; bu toplumu şekillendiren unsurların en önemlisi olmuştur. Gerek Osmanlı yönetim ve eğitim sistemi, gerekse İslamiyet, Türk ve Arnavut toplumları arasında barış ve istikrarın temelini teşkil etmiş, sağlam bir kültür alışverişine zemin hazırlamıştır (Özbay, 2012:154)". Aslen birer Arnavut olan şair Mehmet Akif Ersoy ve modern anlamdaki ilk geniş kapsamlı Türkçe sözlük kabul edilen Kamus-ı Türkî'nin yazarı Şemsettin Sami gibi Türk edebiyatına ve Türkçeye çok büyük hizmetler vermiş isimleri de burada ifade etmek gerekir. Özbay (2012)'ın çalışmasında ifade ettiği gibi, Cumhuriyetin ilk dönemlerinde eğitim ve kültür alışverişine ve Türkçenin öğretimine dair çok büyük gayretleri olan; "Türkçe Oku Türkçe Yaz", "Türk Gramerine Yardımcı Kitap" ve "Türkçeyi Nasıl Öğretmeli?" gibi daha pek çok eseri kaleme almış Kâzım Nami Duru ise, bugün Tiran ve Berat'ta sürdürülen Türkçe öğretiminin temellerini atmıştır.