Noktalama İşaretleri

Yazılı anlatımda okumayı kolaylaştırmaya, duygu ve düşünceleri daha açık anlatmaya ve yazıyı düzenlemeye yarayan işaretlerdir.

NOKTA (.)

•     Cümlelerin sonuna

    Bütün yapraklar sararmış.

    Gidiyorum yarın buralardan.

•     Bazı kısaltmaların sonuna

    Prof. (Profesör)         Dr. (Doktor)     vb. (ve benzeri)     s. (sayfa)    

•     Sayılardan sonra “-ncı” ekinin yerine

    17. soru        60. sayfa        

•     Tarihlerde gün, ay, yıl bildiren sayıların arasına

    27.09.1974    20.06.2004

•     Saat ile dakika arasına

    08.15        14.30    

•     Sayılarda binlik kısımların arasına

    1.250.000         586.000    

VİRGÜL (,)

•     Görevce özdeş sözcüklerin arasına

    Kitaplarını, defterlerini okulda bırakmış.

    Kapıda kısa boylu, esmer, gözlüklü bir çocuk var.

•     Aralarında ilgi bulunan cümlelerin arasına

    Çocuk içeri girdi, birisini sordu.

•     Özne ile yüklem arasına başka öğeler girmişse özneden sonra

    Nurullah, çok sevdiği köyüne yıllar sonra gelebildi.

•     Adlaşmış sıfatların sıfat gibi anlaşılabileceği durumlarda

    İhtiyar, görevliye çok sert konuştu.

•     Arasözlerin başına ve sonuna

    Yarın Yalova’ya, doğduğum yere, gidiyorum.

    Geçen sene, sen de hatırlayacaksın, burada çay içmiştik.

•     Tırnak içinde gösterilmeyen aktarmaların sonuna

    Sizleri çok seviyorum, dedi.

    Ünlü bir şair, şiir sanatların en üstünüdür, demiş.

•     Hitaplardan sonra

    Sevgili Anneciğim, seni çok özledim.

    Değerli Arkadaşlar, yarın kaldığımız yerden devam edeceğiz.

•     Sayılarda ondalık bölümlerden önce

    15,7     (on beş onda yedi)

    186,5    (yüz seksen altı onda beş)        

NOKTALI VİRGÜL (;)

 

•     Anlamca ilgili bağlaçsız bağlanan cümlelerin arasına

    At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

    Erken çıkmamız gerekiyor; yolumuz çok uzun.

•     Aralarında anlamca karşıtlık, neden-sonuç, güçlendirme, tamamlama ilgileri bulunan ve “ama, fakat, ancak, çünkü, yoksa…” gibi bağlaçlarla bağlanan cümleler arasına

    Olayı duyunca hemen gittim; ama her şey bitmişti.

    Çok ders çalıştı; ancak istediği yeri kazanamadı.

    Dün çok ders çalıştım; çünkü bugün sınavım var.

•     İçinde virgül bulunan ayrı bölümlerin arasına

    Yazın kavun, karpuz; kışın portakal, mandalina yerim.

    Bugün fizik, kimya, biyoloji; yarın Türkçe, felsefe çalışacağım.

•     Öznenin virgül kullanılmış bölüme karışmasını önlemek için

    Burak; Akif, İlyas ve Yakup’tan sonra geldi.

    İstanbul; İzmir, Ankara ve Konya’dan daha kalabalıktır.

•     Tekrarlanan bağlaçlarla bağlanmış cümleleri diğer cümleden ayırmak için

    İster gel, ister gelme; benim için artık fark etmez.

    Ya bizimle gel, ya da burada kal; hemen karar vermelisin.

İKİ NOKTA (:)

 

•     Aktarma sözlerden önce

    Çocuk, annesine: “Yemek hazır mı?” dedi.

    Öğretmen: “Sınavda hepinize başarılar diliyorum.” dedi.

    Konuşma çizgisinden “- ” önce

    Nüfus kâtibi: - Yirmi yaşlarında var mı bu çocuk?

•     Açıklama yapılacak sözün veya cümlenin sonuna

    Ad: Varlık ve kavramları karşılayan sözcüklerdir.

    Oburluk denince aklıma iki kişi gelir: Yahya Kemal ve Flaubert.

•     İki noktadan sonra bir cümle söylenecekse cümle büyük harfle başlar, örnekler sıralanacaksa örnekler küçük harfle başlar.

    Genç, hemşireye sordu: “Doktor hanım ne zaman gelecek?”

    Masanın üzerinde birçok şey vardı: vazo, saat, kitaplar…

    Yazılarda kullandığımız başlıca noktalama işaretleri şunlardır: nokta, virgül, noktalı virgül…

•     Bölme işleminde bölenle bölünen arasına

    40:2 = 20        1000:2 = 500

ÜÇ NOKTA (…)

 

•     Benzer örneklerin olduğunu belirtmek için

    Bahçede rengârenk çiçekler vardı: erguvan, lale, gül...

    Birçok romancı, öykücü, denemeci… şiir yazarak merhaba demiştir yazın hayatına.

•     Eksiltili (bitmemiş) cümlelerin sonuna

    Dışarıda sımsıcak bir bahar havası...

    Seni son  kez görmek için nelere katlanmazdım ki...

    Takvimde eylülün ayak sesleri…

•     Söylenmek istenmeyen adların yerine

    Olaya ... Hanım’ın adı da karışmış.

    Suçlular ... Lisesi’nde öğrenciymiş.

•     Söylenmesi ahlaka aykırı sözcüklerin yerine

    Kılavuzu karga olanın burnu b…tan çıkmaz.

•     Alıntılardaki atlamaları göstermek için

    “... Akşam sahile inmiştim. Hava iyice kararana kadar dolaşmaya devam ettim...”

SORU İŞARETİ (?)

 

•     Soru anlamı taşıyan cümle ve sözcüklerin sonuna

    Akşam geleceğimi kimden duydun?

    Kimsiniz?

    Adınız?

    Doğum yeriniz?

•     Sıralanmış sorularda bölümler virgülle ayrılır, soru işareti cümlenin sonuna konur.

    Toplantıya annen mi, baban mı gelecek?

    Dün beni sen mi aradın, Batuhan mı aradı?

•     Kesinliği kanıtlanmamış bilgilerin -ayraç içinde- yanına

    Ünlü düşünürün 1325 (?) yılında Tebriz’de (?) doğdu.

ÜNLEM İŞARETİ (!)

 

•     Ünlem bildiren sözcüklerin ve cümlelerin sonuna

    Hey baksana!

    Hava ne kadar soğuk!

•     Söylenen söze inanılmadığını göstermek için -ayraç içinde- sözün yanına (alaya alma)

    Bütün sınavlardan 10 (!) almış.

    Annesini arayıp sormayan duyarlı (!) bir işadamıydı.

    Avrupa kültürü almış, modern (!) bir kadındı.

KESME İŞARETİ (’)

 

•     Özel adlara eklenen çekim eklerinden önce

    Orhan’a        Adem’in    Yalova’dan    

•     Özel adlara eklenen yapım ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz.

    Ankaralı        Atatürkçülük    İstanbulsuz    Ahmetler (aile)

•     Kısaltmalara getirilen eklerden önce

    TRT’nin        İDO’ya        ÖSS’de        TBMM’yi    

    Sayılara getirilen eklerden önce

    1974’te        23.30’da        27’nci        15’inci

•     Şiirlerde ölçü gereği düşürülen seslerin yerine

    N’oldu bu gönlüm            Ne oldu        

    Karac’oğlan gel beri            Karacaoğlan

•     Aldığı ekle başka bir sözcükle karışabilecek sözcüklerde

    Tavan’ın rengi hoş değildi.        tava / tavan

    Kadı’nın kararı doğruydu.        kadı / kadın

•     Özellikle belirtilmek istenen harf veya sözcükten sonra

    Bazı sözcüklerde a’nın daralarak ı’ya dönüştüğünü görürüz.

    Derste ne’nin değişik görevlerde kullanılmasını öğrendik.

TIRNAK İŞARETİ (“ ”)

 

•     Alıntılarda

    Tanpınar,bir eserinde Sinan için şöyle der: “Sinan bir geleneği tek başına tüketen, kendinden sonra gelenlere pek az bir şey bırakan sanatkârlardandır.”

•     Doğrudan yapılan aktarmalarda

    Annesi: “Akşam eve erken gel.” dedi

    Doktor: “En son ne zaman ameliyat oldunuz?” dedi.

•     Kitap adları ve yazı başlıklarında

    Reşat Nuri “Çalıkuşu”nda idealist bir öğretmeni anlatır.

    Yarınki programda “Otuz Beş Yaş” şiirini okuyacağım.

•     Cümlede özellikle belirtilmek istenilen sözcüklerde

    Gerçek bir sanatçı için “özgünlük” çok önemlidir.

    Bugün derste “püf noktası” deyiminin hikâyesini öğrendik.

TEK TIRNAK (’)

 

•     Bir alıntının içinde başka bir alıntıyı göstermek için

    “Andre Gide, bir yazısında, ‘Flaubert ve Balzac gibi büyük yazarlar romanlarının günlüğünü tutmuş olsalardı, romanlarıyla öğrettiklerinden daha fazlasını öğretebilirlerdi.’ der.”

    Halit: “Okulda Uğur’la görüştüm, ‘Yarın Melihlere çaya gidelim mi?’ dedi

 

PARANTEZ (AYRAÇ) ( )

 

•     Bir sözcüğün açıklanmasında

    Garipçiler (Orhan Veli ve arkadaşları) yeni bir şiir anlayışıyla ortaya çıkmışlardı.

•     Bir sözcüğün eşanlamlısının yazımında

    Daha çok öykü (hikâye) türünde yapıtlar vermiştir.

•     Tarihlerin yazımında

    Erdinç o sene (1978) Türkiye’ye yeni gelmişti.

•     Tiyatro metinlerinde hareketleri anlatan bölümlerde

    Hasta: (Gözlerini silerek) “Doktor yaşayacak mıyım?” dedi.

    İhtiyar: (Kollarını kavuşturduktan sonra) “Artık gelmeyecek, biliyorum.” dedi.

•     Yabancı sözcüklerin okunuşlarının yazımında

    Rousseau (Ruso) romantizmin önemli isimlerindendir.

KISA ÇİZGİ (-)

 

•     Arasözlerin başına ve sonuna

    Bu sahile geldiğimde -nedendir bilmem- hüzünlenirim.

    Divan şiirinin son temsilcisi -Yahya Kemal- dün törenlerle anıldı.

•     Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihleri arasına

    İkici Dünya Savaşı (1939 -1945) altı yıl sürmüş.

    Şair,1910 -1920 yılları arasında yurtdışında yaşamış.

•     Birbiriyle ilgili iki ismin arasına

    Feribotlar İstanbul - Yalova seferlerine yarın başlıyor.

    Dün Ankara - Bolu karayolu trafiğe kapalıydı.

•     Dilbilgisinde kökler ve ekler arasına

    deniz-ci-lik-te        yol-lar-da-ki        ses-siz-ce

    Satır sonunda bitmeyen sözcüklerin bölünmesinde

    ...............................................................................................okyanus-

lardan
    .......................................................................................................yaz-

mıştınız.

    Satır sonuna sığmayan bileşik sözcüklerde; sözcükler ayrılmaz, heceler ayrılır.
    …………………………………………………………………………..…il-

kokul
    …………………………………………………………………………….so-

yadı
    ……………………………………………………………………………Gö-

kalp

 

•     Satır sonunda biten özel adlardan sonra kesme işareti konulduktan sonra kısa çizgi (-) konulmaz.

    ……………………………………………………………………İstanbul’

un
    …………………………………………………………….………Ayvalık’

a
    ……………………………………………………………………Beşiktaş’

tan

•    Rakam veya sayılar arasına  (“ila” anlamında)

            2 - 3 kişilik        15 - 27 Eylül    20 - 25 yaşlarında

•     Eski metinlerdeki Arapça, Farsça tamlamalar arasına

             bâd-ı sâbâ    ateş-i aşk        şeb-i yeldâ

•    Yalnız yazıldığında eklerin başına

            -de hali        -lık eki        -ler eki

•     Fiillerin sonuna mastar eki (-mek, -mak) yerine

            oku-        getir-        sev-

UZUN ÇİZGİ ( - )

 

•     Konuşma metinlerinde cümlelerin veya sözlerin başına

             Yarın Yalova’ya mı gideceksin?

             Evet.

            Niçin?

            Annemi özledim.