Yabancılara Türkçe Öğretimi

Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretiminde Bir Sorun Olarak Ünsüz Yumuşaması Kuralı

Yusuf Polat tarafından yazıldı.

            Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi son yıllarda ivme kazanmış bir alan olarak Türkçenin bugün içinde bulunduÄŸu durum açısından önemli ipuçları vermektedir. Biz ana dili olarak Türkçe konuÅŸanlarının, özel bir çaba göstermememiz durumunda, kolay kolay fark edemeyeceÄŸimiz birçok özellik Türkçeyi bir yabancıya anlatmaya çalıştığımız zaman daha kolay görülüp anlaşılmaktadır. Türkçenin gerçekten hayranlık uyandıran tutarlı yapısının yanı sıra, baÅŸta yabancı sözcük giriÅŸi olmak üzere deÄŸiÅŸik nedenlerle bozulmuÅŸ veya bozulmakta olan birçok yanını ve yabancı dillerle arasındaki temel farklılıkları da yabancı dil olarak öğretirken belirlemek mümkündür.

             Türkçeyi yabancı dil olarak öğretenlerin dilbilgisi öğretiminde karşılaÅŸtığı sorunlar arasında, Belirtme Durumu Ekinin nerelerde kullanılacağı veya kullanılmayacağı, Ettirgenlik/ Oldurganlık (GeçiÅŸlilik, geçiÅŸsizlik) ayrımı ve bunun öğrencilerin anlayabileceÄŸi bir biçimde anlatılması ve bazı dilbilgisi ulamlarına iliÅŸkin "kural dışılıkların çokluÄŸu" gibi sorunlar bulunmaktadır. Bu sorunlardan biri de bazı sözcüklerin son seslerindeki ünsüzlerin yumuÅŸaması ilkesine dayanan "ünsüz yumuÅŸaması" kuralıdır. Bu çalışmada "ünsüz yumuÅŸaması" kuralının öğretiminde karşılaşılan güçlüklerin aşılmasına yönelik bir araÅŸtırmanın verileri sunulmaya çalışılacaktır.

Ketçap ya da Ünsüz Yumuşaması Kuralı

M. Ergin'in "sedalılaÅŸma ve yumuÅŸama", T. BanguoÄŸlu'nun "içseste ünlüleÅŸme" olarak adlandırdığı, bizim "ünsüz yumuÅŸaması" adını verdiÄŸimiz, Türkçenin baÅŸtan sona bütün dilbilgisi yapılarında karşılaşılan kural öğrencilerin aklında daha iyi kalması bakımından "ketçap" biçiminde formülleÅŸtirilmektedir. "Ketçap" sözcüğündeki "e ve a" ünlüleri silindiÄŸinde geriye kalan "k, ç, t ve p" ünsüzleri iki ünlü arasında yumuÅŸamaktadırlar.

Seslerin dönüşümüne dayanan kurala göre, iki ünlü arasında yer alan veya kendilerinden sonra ünsüz gelen p, ç, t, k ünsüzleri b, c, d, ÄŸ ve zaman zaman da g'ye dönüşür. ÖrneÄŸin "Benim uçağım, çorabım, kilidim ve ilacım var." tümcesindeki uçak sözcüğün son sesi -k, -ÄŸ'ye; Ã§orap sözcüğünün son sesi p, b'ye; kilit sözcüğünün son sesi t, d'ye; ilaç sözcüğünün sonundaki ç, c'ye dönüşmüştür. M. Ergin'e göre, "Bu deÄŸiÅŸmenin sebebi sedasız konsonantı iki yanındaki vokallerin seda bakımından kendilerine benzetmeleridir." Ã‡orap, kitap, mutfak, aÄŸaç, çiçek, cep gibi sözcüklerde kural aksamadan uygulanır. Aynı yazar, "Son seste bulunmayan sesler" baÅŸlığı altında, "Türkçede kelime hece sonunda umumiyetle b, c, d, g, ÄŸ sesleri bulunmaz." dedikten sonra, "kitap > kitab, ilaç > ilaç, derd > dert. ..." Ã¶rneklerini vererek, kaynak dilde sonunda yumuÅŸak ünsüz (b, c, d, g, ÄŸ) bulunan sözcüklerin son ünsüzlerinin sertleÅŸtirilmesinin bu kuraldan kaynaklandığını belirtmektedir . Buradan yola çıkarak, "ünsüz yumuÅŸaması" kuralının Türkçe sözcüklere uygulanan bir kural olduÄŸunu, yabancı sözcükler söz konusu olduÄŸunda ise, kaynak dilde sondaki yumuÅŸak ünsüzü sertleÅŸtirilerek TürkçeleÅŸtirilen bu sözcüklerin de böylece kurala uygun hale getirildiÄŸini söyleyebiliriz.

Ancak hemen belirtelim bu kural, yalnızca iki ünlü arasındaki ünsüzlerle ve Türkçe kaynaklı sözcüklerle sınırlı deÄŸildir: yurt, cenk, renk, genç gibi, -rt, -nt, -nç veya -nk bitimli sözcüklerde de geçerlidir. "Ben gencim." tümcesindeki genç Ã¶nadının son sesi ç, iki ünlü arasındaki yer almamasına karşın c'ye dönüşmektedir. Bunun dışında, kimi sözcüklerin iki biçimde de kullanıldığı olmaktadır. Kibriti veya kibridi, tokatı veya tokadı gibi.

ÖrneÄŸi iyelik eklerinden verdik, fakat kural -Imek Eylemi (Ben çocuÄŸum.), Yönelme Durumu Eki (Turistler uçaÄŸa biniyorlar.) gibi birçok dilbilgisi ulamının yanı sıra sözcük oluÅŸumlarında da kullanılmaktadır. Yalın durumuyla "iktisat", -t bitimli bir sözcükken, "iktisadi" önadında sözcüğün son sesi -t, d'ye dönüşmektedir.

Yalnızca ad veya önadlara uygulanan kural, git-, et-, tat-, güt- eylemlerinde de geçerlidir. Gerek eylem çekimlerinde (gidiyor, gider), gerekse bu eylemlerden yola çıkılarak oluÅŸturulan ad veya önadlarda (yaradan, gidici, güdü, eder, tadımlık, vb) da iÅŸlemektedir.

Sözü edilen ünsüzlerle biten özel adların yazımında ve söyleniÅŸinde ise ikili bir yol izlenmektedir. "Ali Konak'a gitti." tümcesindeki "Konak" sözcüğü "k" ünsüzü korunup, ekten kesme imi (') ile ayrılmakta, kuralın gerektirdiÄŸi yumuÅŸama da ancak söyleyiÅŸte gerçekleÅŸmektedir: "Ali KonaÄŸa gitti."

Ölçütsüzlük Sorunu

Adı verilen dilbilgisi kuralları derslerde iÅŸlenirken, genellikle tam sayısı verilmeden çok sayıda sözcük, gerek Türkçe kökenli gerekse de yabancı kaynaklı, kural dışı (istisna) olarak sıralanır; ip, top, saç, süt, tüp, ceket, memleket, hasret, nefret, vb. Ancak bunların tam bir sayısı verilemediÄŸi gibi, kuralı bir ölçüte baÄŸlamak bakımından, ne kadarının örneÄŸin tekseslemli, ne kadarının çokseslemli, ne kadarının yabancı, ne kadarının Türkçe kökenli olduÄŸu belirtilemez. Çünkü elimizde bulunan dilbilgisi kitaplarında bu yönde bir döküm çalışmasına rastlanmamıştır. Nitekim Tahsin BanguoÄŸlu da, "İçseste UnlüleÅŸme" baÅŸlığı altında ele aldığı kural konusunda, "Eklemede son sesleri ünlüleÅŸen ve ünsüz kalan kelimeleri ayırdetmek için elimizde bir ölçek yoktur. Her birini söyleyiÅŸten öğrenir ve tanırız. Ancak ünlüleÅŸenlere tekhecelilerde ve bazı kelime sınıflarında daha çok, çokhecelilerde ve bazı kelime sınıflarında daha az rastlandığını söyleyebiliriz."  diyerek, bir anlamda, bu ölçütsüzlüğü kabul etmektedir. Ayrıca aÅŸağıda vereceÄŸimiz dökümde de görüleceÄŸi gibi, "ünlüleÅŸme" tekseslemli sözcüklerden çok, çokseslemli sözcüklerde görülmektedir.

Bu durum karşısında kuralın kapsamını, sınırlarını ve kural dışılıklarını belirlemek sağlıklı bir öğretim yapılabilmesi bakımından bir zorunluluktur.

Genel Gruplandırma:

          Yukarıda genel çizgileriyle betimlediÄŸimiz kuralın ve yarattığı sorunların etki alanı içerisine giren sözcükleri belirlemek üzere bir sözlük taraması yaptık. Elde ettiÄŸimiz dizelgedeki sözcükleri "tekseslemlilik", "çokseslemlilik" ölçütlerinin yanı sıra, sesbirimlerin sözcük içerisindeki sıralanışına göre kendi içlerinde ayrıca gruplandırdık. Her öbekteki sözcükleri "kurala uyanlar", "uymayanlar" ve/ya "Kurala Farklı Tepki Verenler" biçiminde ayırdık. Ä°ki biçimi de görülen sözcüklerin yanına (*) imini koyduk. Çalışmayı yaparken, Türk Dil Kurumu'nun "Okul Sözlüğü"nü kullandık. Türkçe ve yabancı kaynaklı sözcüklerden kural dışı olanların yanı sıra, kurala uyan bazılarını da örnek oluÅŸturması bakımından dizelgemize aldık. Sözcüklerin genel biçimsel özelliklerine göre yaptığımız gruplandırma aÅŸağıdaki gibidir. Çalışma kökenbilim (etimoloji) ve sesbilim (fonoloji) incelemesi amacı taşımadığından genel bir döküm ve deÄŸerlendirmeyle yetinilecektir.

            1.   Tekseslemli Sözcükler

         Tekseslemlilik birleÅŸtirici özelliklerinin yanı sıra, sesbirimlerin sıralanışı bakımından benzer ya da farklı özellikleri nedeniyle aÅŸağıdaki gibi sınıflandırdığımız tekseslemli sözcüklerde kurala uyan sözcüklerin sayısı uymayanlara göre belirgin bir biçimde azdır. Dolayısıyla yukarıda belirttiÄŸimiz, derslerde belirtilen kural dışı sözcükler arasında "ip, top, saç, vb." gibi tekseslemli sözcüklerin sayılması doÄŸru bir yaklaşım deÄŸildir. Çünkü öğretim açısından az olanların bellenmesi çok olanların bellenmesinden doÄŸal olarak daha kolaydır. Kaldı ki kural, çokseslemli Türkçe sözcüklere uygulanan bir kural olduÄŸuna göre kurala uymayanları deÄŸil, uyanları "kural dışı" olarak sıralamak (öğretim açısından) daha doÄŸru gözükmektedir. Buradan yola çıkarak, tekseslemli sözcükler, 1.2. ve 1.3. ile alt baÅŸlıklarında verilenler dışında, kurala uymazlar demek daha doÄŸrudur.

 Devamını okumak için tıklayınız...