Yabancılara Türkçe Öğretimi

         Türklerin Araplarla ilk münasebetleri 7. asırda baÅŸlamıştır. Sonraki asırlarda münasebetler de Türklerin Arap coÄŸrafyasındaki sayısı ve etkinliÄŸi de artmıştır. Nitekim, 1250 yılında Mısır merkezli Memluk devletinin kurulması ile Arap coÄŸrafyasında Türk egemenliÄŸi baÅŸlamıştır. Türklerle Arapların bu yakın münasebeti, Türkçenin Araplar tarafından öğrenilme ihtiyacını doÄŸurmuÅŸtur. KaÅŸgarlı Mahmut, Ebu Hayyan gibi Türkçeye vakıf ÅŸahsiyetler bu ihtiyacın karşılanması için büyük çaba sarf etmiÅŸ, eserler yazmışlardır. Günümüze ulaÅŸan bu eserlere göre, Arap coÄŸrafyasında oldukça canlı bir Türkçe öğretim süreci yaÅŸanmıştır. Ancak yapılan bu eÄŸitim-öğretim faaliyetleri, Türkçenin yabancılara öğretilmesi ve Türk eÄŸitim tarihi açısından önemli olduÄŸu halde yeterince incelenmemiÅŸtir. Bunun için, bu çalışmada Türklerin Osmanlı dönemine kadar Arap coÄŸrafyasındaki varlığı ve Araplara Türkçe öğretimi faaliyetleri ele alınmış, o dönemde yazılmış Türkçe öğretim kitapları da tanıtılmıştır.

Türklerin ve Türkçenin Orta DoÄŸudaki varlığı, çok eskilere dayanmaktadır. Emevîlerin ilk halifesi Muaviye'nin (661-680) Horasan komutanı Ubeydullah b. Ziyad tarafından Buhara'dan getirilen ve 2000 okçudan ibaret olan, ilk Türk asker taifesini Basra'ya yerleÅŸtirdiÄŸi bilinmektedir. Aynı dönemde Åžam'daki sarayda da görev alan Türkler, daha sonra Basra ÅŸehrinden, Haccac b. Yusuf zamanında bir garnizon olarak kurulan Horasan'ın yeni eyalet merkezi olan Vasıt ÅŸehrine nakledilmiÅŸlerdir (Çelik, 2002: 284). Türkler, ilk Müslüman fetihleriyle (7. asır) birlikte Ä°slâm ÅŸehirlerine doÄŸru gruplar halinde gelmeye baÅŸlamışlardır.

        Türkler, Orta DoÄŸu'ya 8. yüzyılda daha çok sızmalar yoluyla ve küçük gruplar halinde gelmiÅŸlerdir (KafesoÄŸlu, 1992: 238). Sızma, kendi ülkelerinde iktisadî sıkıntı içinde kalan bazı kalabalıkça boy parçalarının, ailelerin veya saÄŸlam yapılı gençlerin yabancı devletlerde hizmet almaları suretiyle (KafesoÄŸlu, 2006: 54) gerçekleÅŸen yayılma biçimidir. Bu yolla gelen aileler baÅŸta Irak olmak üzere, Suriye ve diÄŸer Orta DoÄŸu ülkelerine yerleÅŸtirilmiÅŸtir.

Yeni kabul edilen Ä°slam dinini tanıma ve bu dinin emirlerini (cihad, hac, hicret vb.) yerine getirme düşüncesi, zamanla Türklerin Orta DoÄŸu'ya ilgisini arttırmıştır. Bunun yanında geliÅŸen siyasi ve sosyal olaylar da Türklerin bölgeye 9. yüzyıldan itibaren büyük kafileler halinde göç etmesine neden olmuÅŸtur. Emeviler devletinin yıkılması ve yerine tüm milletlere daha hoÅŸgörülü davranan Abbasi hanedanının iÅŸ başına gelmesi bu büyük göçün 9. yüzyıldaki en önemli siyasi nedenidir. Ayrıca doÄŸuda beliren MoÄŸol tehlikesi, bölgeye gerçekleÅŸen Türk akınını hızlandırmıştır. Orta DoÄŸu'ya gelen "Türklerin Sünnî inancını benimsemiÅŸ olmaları, kahramanlıkları, yiÄŸitlik, mertlik ve güvenirlikleri, idari iÅŸlerdeki kabiliyetleri, devlet ve toprak kutsiyeti geleneÄŸi ile yetiÅŸmiÅŸ olup bu hususta her türlü fedakârlığı göstermeleri" (Kaya, 2008: 1) nedeniyle onlara tahsildarlık, valilik, hâciplik gibi yüksek idari makamların verilmesine (KafesoÄŸlu, 1992: 238) vesile olmuÅŸtur. Ama Türklerin, baÅŸta Abbasiler olmak üzere, diÄŸer Ä°slam devletlerine en büyük katkısı askerî alanda olmuÅŸtur. Daha 9. asrın ortalarında Türklerden kurulu bir muhafız birliÄŸi ve bu birliÄŸin konakladığı bir ÅŸehir (Samarra, kuruluÅŸu 863) ortaya çıkmıştır. Dicle kenarındaki bu ÅŸehrin, Halife El-Mu 'tasım tarafından baÅŸkent ilan edilmesi (886) ve devlet yönetiminin buraya taşınması, Türklerin hilafet merkezindeki nüfuzunu güçlendirmiÅŸtir. Türklerin askeriye sınıfında gücü artarken bazı Türk ileri gelenleri, "geniÅŸ hilafet topraklarının muhtelif bölgelerine vali olarak tayin edilmiÅŸtir" (Yazıcı, 2004: 36).

Zamanla bu valiler, kendi ordularını kurarak Abbasi devletinin sınırları içerisinde "yarı bağımsız Türk devletleri" (Yazıcı, 2004: 37) kurmuÅŸlardır. Bu yolla ortaya çıkan ve Mısır'da 875-905 yılları arasında hüküm süren TolunoÄŸulları devleti, Abbasi HalifeliÄŸi sınırları içerisinde kurulan müstakil ilk Türk devleti olarak tarihe geçmiÅŸtir. "TolunoÄŸullarından sonra Fergana kökenli askerî bir aileden gelen Ä°hÅŸidîler hanedanı ortaya çıkmıştır" (Yazıcı, 2004: 36). Ä°hÅŸidîler, 905 yılından 969 yılına kadar Mısır ve çevresini yönetmiÅŸlerdir. XI ve XII. yüzyıllarda ise Orta DoÄŸu'ya Türk akını Selçuklular vasıtası ile gerçekleÅŸmiÅŸtir. Selçuklu devletinin kurulmasında esas rolü oynayan OÄŸuzlar, XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren topluluklar halinde Ä°ran, Irak, Anadolu ve Suriye'ye doÄŸru yayılmışlar (MiroÄŸlu vd., C. 8 1989: 149). Bu yüzden, 1040 yılında kurulan Büyük Selçuklu Devleti, Türklerin Orta DoÄŸu hâkimiyeti sürecinde önemli bir yer tutmuÅŸtur (Kuşçu, 2010: 637). Ayrıca, Selçuklular ve Eyyubîler zamanında Irak ve Mısır'da kalabalık bazı OÄŸuz-Türkmen boylarının buraya yerleÅŸmiÅŸ oldukları tarihçe de sabittir. Bölgede uzun yıllar hüküm sürecek olan Memlûklu devletinin ilk hükümdarı Aybek, Türkmen'dir (CaferoÄŸlu, 1984: 158).

Devamını okumak için tıklayınız.