Yabancılar İçin Türkçe Ders Kitaplarındaki Sözcüklerin Kullanım Sıklığı Ve Yaygınlığı
Yabancılar için hazırlanan Türkçe ders kitaplarının sayısı gün geçtikçe artmaktadır. Ders kitapları, Diller İçin Avrupa Ortak Öneriler Çerçevesi'ne uygun olarak hazırlan- maktadır ve ders kitaplarının Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin iletişim ihtiyaçlarını en iyi bir biçimde karşılamayı amaçladığına şüphe yoktur.
Ancak yabancılar için Türkçe ders kitaplarının hazırlanması sürecinde, kitaplarda yer alacak sözcük ve sözcük gruplarının seçimi bir ölçüte dayandırılamamaktadır. Çünkü Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi alanında söz varlığının kullanımı ve öğretimi üzerine "en sık ve yaygın sözcüklerin öğretilmesi" anlayışı dışında henüz başka bir ölçütten söz edilememektedir. Bu da ders kitapları arasında söz varlığının seçiminde ve kullanımında farklılıklara neden olmaktadır.
Bu farklılığı ortaya koymak, ders kitaplarında ve öğretimde kullanılabilecek sözcükler konusunda yol göstermek isteyen araştırmacılar, haklı bir çabayla yabancılar için Türkçe ders kitaplarında yer alan sözcüklerin sayısını ve kullanım sıklığını/yay- gınlığını ortaya koymak istemektedirler. Yabancılar için Türkçe ders kitaplarında yalnızca okuma metinlerindeki sözcükleri ortaya koyan çalışmalarda, ders kitaplarıyla derslerde öğrencilere öğretilen çok sayıda sözcüğün hesaba katılmadığı görülmektedir. Bu, yabancılar için Türkçe ders kitaplarındaki sözcüklerin incelemesinin ders kitaplarındaki okuma metinleriyle sınırlandırılmaması gereğini gösterir niteliktedir.
Yabancılar için Türkçe ders kitaplarında ve Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kullanılabilecek sözcükler konusunda incelemelerde bulunan araştırmacılar, elde ettikleri verileri "Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü"nde (Göz, 2013) en sık kullanılan sözcüklerle karşılaştırmaktadırlar.
A1, A2, B1, B2, C1 seviyelerinde Gazi, Yeni Hitit ve İstanbul yabancılar için Türkçe ders kitaplarında kullanılan en sık 20 sözcük incelendiğinde "bir, ve, var, ben, ile, ne, çok, için, bu, al-" gibi sözcüklerin "Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü"nde (Göz, 2003) en sık kullanılan sözcükler ile aynı olduğu görülmektedir. Bu sözcüklerin benzer olması Stahl ve Nagy'nin (2005'ten aktaran Yıldız ve diğerleri, 2008: 321), yapışkan sözcükler (glue words) olarak adlandırılan edat, sıfat, zarf, zamir görevindeki sözcüklerin mecburiyetten sıkça kullanıldığını belirtmesiyle açıklanabilir. Yıldız ve diğerle- ri'ne (2008: 321) göre ise metinlerde sık kullanılan sözcüklerin bilgi içeriği olmayan birimler olduğu görülmektedir ve bu durum da dil bilimi bakımından beklenen bir durumdur.
Fakat bu sözcükler dışında ilk 20 sözcük içinde yer alan sözcüklerin Göz'ün (2003) sözcük listesinde daha alt sıralarda yer aldığı fark edilmektedir. Örneğin yabancılar için Türkçe ders kitaplarında en sık 20 sözcük arasında kullanılan "saat, ev, insan" sözcüklerinin kullanımı Göz'ün (2003) listesinde incelendiğinde sözcüklerin en sık kullanılan 25-156 sözcük arasında yer aldığı görülmektedir. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi söz konusu olduğunda ilk 10 sözcüğün dışında daha kapsamlı karşılaştırmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Ve bu karşılaştırmalar arasında da en sık kullanılan sözcüklerin sıralamasının farklı olabileceği ihtimali düşünülmelidir. Çünkü burada sözcüklere ihtiyaç duyan hedef kitle farklıdır.
Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde Göz'ün (2003) listesine bağlı kalmanın araştırmacıları yanıltabileceği bir başka konu da Göz'ün (2003) listesinde konuşma diline yönelik ifadelerin daha az yer alması ya da sık olarak yer almamasıdır. Örneğin "merhaba" sözcüğü, A1 seviyesi Gazi, Yeni Hitit ve İstanbul yabancılar için Türkçe ders kitaplarında en sık kullanılan 80 sözcüğün içindedir. Ancak bu sözcük Göz'ün (2003) sözcük listesinde en sık kullanılan 2000 sözcüğün içinde yer almamaktadır. Bu anlamda konuşma dili ifadelerini de öğretmeyi hedefleyen yabancı dil olarak Türkçe öğretimi ders kitapları ile yazılı Türkçenin en sık kullanılan sözcüklerini karşılaştırmanın ve bu verilerden hareketle değerlendirme yapmanın araştırmacıları yanıltabileceği görülmektedir.
Nation (2006), British National Corpus'un geniş kapsamlı olması, İngiliz İngilizcesi olması, resmî olması, yetişkin İngilizcesi olması gibi sebeplerin listedeki sözcük dağılımlarını etkilediğini, bu nedenle de sözcük dağarcığını ölçmek için hazırlanan testlerle bu listedeki 1000'lik sözcük bölümlerinden yararlanmanın sorunlar yaratabileceğini belirtmektedir.
Bu anlamda Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi alanında Göz'ün (2003) listesiyle yapılabilecek karşılaştırmalarda dikkat edilmesi gereken nokta, sözcükler arasındaki sıralama farkının sebebinin ders kitaplarının Türkçeyi yabancı dil olarak öğretmeyi hedeflemiş olduğu ve öğrencilerin de Türkçeyi yabancı dil olarak öğreniyor olduğudur. Bu karşılaştırmalarda sözcüklerin sırasının farklı olmasının sebebi, Türk- çenin yabancı dil olarak öğretilmesi ve öğrenilmesiyle ilgilidir. Çınar ve İnce'nin (2015: 207) çalışmasında yurt dışındaki ikidilli Türk çocukları için hazırlanan Türkçe ve Türk Kültürü ders kitaplarından 4-5. sınıf ders kitabında en sık kullanılan 2000 sözcüğün, Göz'ün (2003) listesinde en sık kullanılan 2000 sözcüğü karşılama oranının %68 olmasının sebebi bunlar olabilir.
Bu durumda Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde sözcükler konusunda yapılması gereken öğretimde kullanılan ders kitaplarında ve bu ders kitaplarıyla Türkçe öğrenen öğrencilerin sözlü ve yazılı anlatımlarında en sık kullanılan sözcüklerin, sözcük gruplarının ortak yöntemlerle ortaya konması; bu incelemelerden elde edilen verilerin ana dili öğretim materyalleriyle değil yabancı dil öğretim materyalleriyle karşılaştırılması sonucunda bir değerlendirmede bulunulması ve bu değerlendirmeye uygun olarak seviyelere yönelik sözcük sıklık listelerinin hazırlanması gerekmektedir.
Barın'a (2003: 312) göre birçok dilde temel söz varlığına ilişkin çalışmalar yapılıp ortaya bilimsel veriler konmuştur. Böylece, dil öğretim kitaplarının ana dili öğretimine yönelik olanlarında hangi sözcüklerin yer alması gerektiği, yabancı dil olarak öğretimine yönelik olanlarında ise farklı olarak hangi sözcüklerin verilmesi veya verilmemesi gerektiği konuları açıklık kazanmıştır. Türkçenin yabancı dil olarak öğretilmesi alanında sözcük sıklığı çalışmalarının eksikliği, hangi seviyede hangi sözcüklerin öğretileceğine yönelik çalışmalara duyulan ihtiyaç, öğrenenlerin bilmesi ve bilip kullanması gereken sözcük/kavram sayısının belirlenmesinin gerekliliği farklı çalışmalarda da dile getirilmiştir: Açık, 2013; Barın, 2003; Büyükikiz ve Hasırcı, 2013; Demir, 2006; Erol, 2015; Özbay ve Melanlıoğlu, 2013.
Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde sözcüklerin seçimi ve öğretimi ile ilgili bir ölçütün bulunmaması sözcük seçimlerinin ve ders kitaplarıyla sunulan sözcük sayısının kitap hazırlayan kişi ya da kurumların bireysel tercihlerine bağlı olmasına neden olmaktadır. Bu bireysel tercihler Özdemir'e (2013: 2051) göre Türkçe öğretiminde takip edilecek müfredatın belirlenmesi ve sınırlandırılması açısından da önemli bir rol oynayacaktır.
Üç farklı yabancılar için Türkçe öğretim setinin A1-C1 seviye ders kitaplarında yer alan toplam ve farklı temel sözcük sayılarının öğretim setleri arasında birbirinden farklı olduğu görülmektedir. Bunun Türkçenin yabancı dil olarak öğretilmesi alanında hangi seviyede kaç farklı sözcük öğretilebileceğine dair bir ölçüt geliştirilmemiş olmasından kaynaklandığı söylenebilir.
A1, A2, B1, B2 ve C1 seviyelerinde Gazi, Yeni Hitit ve İstanbul yabancılar için Türkçe ders kitaplarının her birinde en sık kullanılan 20 sözcükten üç farklı ders kitabında da yer alan sözcük sayısının az olduğu görülmektedir. Bu da ders kitaplarının en sık kullanılan sözcükleri arasında farklılık olduğunu göstermektedir.
A1, A2, B1, B2 ve C1 seviyesi Gazi, Yeni Hitit ve İstanbul Türkçe ders kitaplarında yer alan temel sözcüklerin yaygınlığı incelendiğinde aynı seviyedeki üç farklı ders kitabında yer alan temel sözcüklerin büyük oranda tek bir ders kitabında yer alan temel sözcükler olduğu görülmektedir.
Türkiye'de üç farklı Türkçe öğretim setini kullanarak Türkçe öğrenen öğrenci gruplarının öğretimin sonunda karşılaştıkları temel sözcüklerin düşük oranda bütün öğrenci gruplarında ortak olması yabancı dil olarak Türkçe alanında sözcük öğretimi konusunda bir birliğin olmadığını göstermektedir.
Çalışmada üç farklı Türkçe öğretim setinin A1-C1 seviye ders kitaplarının bütünün incelenmesi ile ulaşılan 13791 farklı sözcük bir ölçüde Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde yer alan temel sözcüklerin kapsamını yansıtmaktadır. Elde edilen tüm temel sözcük verilerini yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanmak mümkün değildir. Ancak 15 yabancılar için Türkçe ders kitabının incelenmesi ile ulaşılan farklı sözcük sayısı ve temel sözcükler yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanılan en sık ve yaygın temel sözcüklerin belirlenmesinde önemli bir rol oynayacaktır. Bu analize farklı Türkçe öğretim setlerinin katılmasıyla ders kitaplarında yer alan farklı sözcük sayısının daha da artacağı düşünülmektedir. Ancak incelenen ders kitabı sayısı arttıkça ders kitaplarında kullanılan farklı sözcük sayısı bir ölçüde sınırlanacaktır. Ve bu sınırlılık da yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde yer alan temel sözcük sayısını ve temel sözcükleri ifade edecektir. Böylece elde edilen temel sözcük listelerinin Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde, ders kitaplarının hazırlanmasında ya da sözcüklerin seviyelere dağılımında kullanılması, ilgili alanda sözcük öğretimi konusunda bir birlik sağlama, ölçüt oluşturma, sözlük hazırlama gibi konularda araştırmacılara yol gösterebilecektir.
Hazırlanacak olan öğretim programı ve materyallerinin oluşturulmasında, çalışma kapsamında ele alınan üç farklı Türkçe öğretim setinde en sık ve yaygın olarak kullanılan sözcükler göz önünde bulundurulmalıdır. Böylece Türkçenin yabancı dil olarak öğretimine yönelik hazırlanan öğretim materyalleri arasında bir birlik oluşabilecektir.
