Yabancılara Türkçe Öğretimi

          BiliÅŸsel bilimler alanında elde edilen kazanımların uygulamalı dilbilime aktarılması sürecinde dikkat çeken çalışma alanlarından biri de deyim öğretimidir. Deyimlerin nedensizlik temelinde ÅŸekillendiÄŸi, bu nedenle de her birinin kendi başına ve daha çok ezbere dayalı olarak öğrenilmesi gerektiÄŸini savunan anlayış, ilk defa George Lakoff ve Mark Johnson tarafından sistemli biçimde ortaya konan Kavramsal Metafor Teorisi'nin ışığında geçerliliÄŸini yitirmiÅŸtir. Kavramsal Metafor Teorisi'ne göre dilsel metaforları doÄŸuran, insan zihnindeki metaforik düşünce kodlarıdır. Söz gelimi "Zamanını boÅŸa harcıyorsun. Derslerden arta kalan zamanı aileme ayırıyorum. Zamanını iyi deÄŸerlendirmelisin. Zaman kazanmak için baÅŸka ne yapabiliriz? Zaman kaybetmeyelim. Daha fazla zamanınızı almayayım." gibi dilsel ifadelerin arka planında zaman kavram alanının paraya iliÅŸkin kavram alanı ile anlaşılmasını saÄŸlayan ZAMAN PARADIR kavramsal metaforu vardır. Böyle bir kavramsal öbeklenme, deyimler için de söz konusudur. Bu düşünceden hareketle, özellikle ikinci dil öğretimi alanında ve daha çok üniversite öğrencilerine yönelik olarak yapılan metafor farkındalığı geliÅŸtirme çalışmalarından verimli sonuçlar elde edilmiÅŸtir. Ancak bu alanda Türkçenin gerek yabancı dil gerekse ana dili olarak öğretimine yönelik araÅŸtırma ve uygulamalar sınırlıdır. Bu çalışmada, söz konusu teoriyi tanıtarak bu teori doÄŸrultusunda oluÅŸturulacak bir eÄŸitim modeline iliÅŸkin önerilerde bulunmak hedeflenmektedir. Bu doÄŸrultuda, günlük hayatta sık kullanılan, dolayısıyla Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenler için de önem taşıyan organ adlarıyla ilgili deyimlerin öğretimine yönelik bir çerçeve oluÅŸturularak etkinlik örnekleri sunulacaktır.

  GiriÅŸ

"Kelimelerin anlamları yoktur, kullanımları vardır." Bu söz, dilde bağlamın önemini vurgulaması kadar kelimelerin zaman içinde kazandığı anlam çeşitliliğinin sebeplerine işareti etmesi bakımından önemlidir. Varoluş serüveninin başlangıcından itibaren tabiatı değiştirme iradesini kullanan insanoğlu, bir vakit belli bir varlığı, durumu, niteliği ya da eylemi karşılamak üzere yarattığı kelimelerini de nesneler arasındaki ilişkilere dair gözlemleri ve deneyimlerinden hareketle yeniden biçimlendirmiştir. Oturmak gibi son derece basit bir eyleme aracılık eden bir tabure nesnesinde, oturulacak kısmı yüksekte ve dengede tutan belli bir uzunluk ve kalınlıktaki parçalar ile kendi vücudu arasındaki benzerliği gözlemleyen insan, bu parçalara çekinmeden "bacak" adını vermiş; daha minicik bir bebekken sarılıp sarmalanma sırasında duyduğu fiziksel sıcaklık ile sevgi, merhamet, yakınlık duyguları arasında ilişki kurmasını sağlayan tecrübe sayesinde bu kavram alanlarına ilişkin kelimeleri bağdaştırarak kullanmıştır (Lakoff ve Johnson, 46). Söz figürü adını verdiğimiz bu tür kullanımların sayısı o kadar fazladır ki dilde, kelimelerin ilk anlamlarından ziyade bu tür ikincil anlam ve kullanımlarının yaygın olduğunu iddia etmek abartı olmaz. Bunun için "göz, ağız, burun, açmak, kesmek, sıcak, sert" vb. kelimelerin sözlükteki görünüşüne bakmak yeterli olacaktır. Üstelik bu ifadeler, günlük dilde de sıkça kullanılmaktadır. Konuyla ilgili olarak Pollio vd.nin (1977) serbest konuşmada bir dakikalık sürede ortalama 5,9 figürü kullanıldığına ilişkin tespitleri dikkate değerdir (Tolchinsky 2004, 247). Bu ifadeler söylem içinde de "eğlendirme, etkili ve güzel söz söyleme, karşılaştırmalar (benzerlik/farklılık) yapma, vurgulama, vurguyu azaltma, açıklama, düşünceyi provoke etme, dikkat çekme" gibi çok çeşitli işlevlerle kullanılabilmektedir (Robert ve Kreuz 1994, 161). Bu çeşitlilik konunun önemini bir kat daha arttırmaktadır.

Yukarıda genel olarak söz figürleri/ikincil kullanımlar gibi adlandırmalarla ifade ettiğimiz örnekler arasında deyimler de önemli bir yer tutmaktadır. Deyimlerin kullanım sıklığı ve yaygınlığı göz önünde bulundurulduğunda bu dil ögelerinin öğretimi konusu önem kazanmaktadır. Türkçe öğretimi alanında söz varlığını geliştirme alanının bir bileşeni olarak düşünülebilecek deyim öğretimine yönelik olarak "deyimlerin bağımsız birimler olarak öğretimi, resimlerle/karikatürlerle, ve hikâyelerle deyim öğretimi" biçiminde üç temel yaklaşımdan söz etmek mümkündür (Mert 2009, Mürsel 2009,